Mostar je vijekovima bio grad susreta, ali i grad dubokih rana istorije. U njegovom središtu uzdizala se svetinja koja je oblikovala duhovni identitet pravoslavnog naroda u Hercegovini — Saborni hram Svete Trojice u Mostaru.
Njegova sudbina postala je jedno od najtežih poglavlja savremene istorije ovog prostora.
Istorijski počeci i duhovni temelj
Izgradnja Sabornog hrama započeta je 1863. godine, a završena i osvećena 1873. godine.
Bio je jedan od najvećih pravoslavnih hramova na Balkanu, simbol obnove duhovnog i nacionalnog života u Hercegovini nakon dugih vijekova osmanske vlasti.
Hram je postao središte vjerskog i društvenog života Srba u Mostaru — mjesto krštenja, vjenčanja, sabranja i pamćenja.
Posjeta patrijarha Germana — 1960. godina
Jedan od najznačajnijih istorijskih trenutaka dogodio se 1960. godine, kada je Saborni hram posjetio patrijarh srpski German Đorić.
Tom prilikom u Mostaru je izgovorena poruka koja je postala zavjet:
„Naše pleme izginuti neće, naši dvori pusti ostat neće...”
Riječi tadašnjeg episkopa zahumsko-hercegovačkog, kasnije mitropolita Vladislava, ostale su kao duhovni pečat jednog vremena i predskazanje istrajnosti naroda uprkos svim istorijskim lomovima.
Episkopski niz i duhovno trajanje
Istorija ove eparhije počinje mnogo ranije, još u 19. vijeku, kada se nakon obnove Pećke patrijaršije i osnaživanja crkvenog života u Hercegovini uspostavlja kontinuitet arhijerejske službe.
Među značajnim episkopima tog perioda posebno se ističu arhijereji koji su nosili teret očuvanja naroda u vremenima političkih promjena, a posebno se u istorijskom pamćenju čuva ime Leontije Radulović, kao duhovnika čije je netruležno tijelo pronađeno nakon upokojenja — što je u narodu ostavilo dubok trag i smatra se znakom svetosti i blagodati.
U 20. vijeku, eparhija prolazi kroz teška istorijska iskušenja, ali ostaje živa kroz svoje arhipastire.
Atanasije, Grigorije i Dimitrije — kontinuitet stradanja i obnove
U novijoj istoriji posebno mjesto zauzima episkop Atanasije Jevtić, koji 1992. godine, u vrijeme početka rata u Bosni i Hercegovini, dolazi u Mostar i ostaje uz svoj narod, svjedočeći stradanje i razaranje.
Nakon njega, episkop Grigorije Durić, koji je na tronu od 1999. do 2018. godine, pokreće obnovu porušenih svetinja i vraća duhovni život u razoreni prostor Hercegovine.
Danas tu misiju nastavlja episkop Dimitrije Rađenović, koji od 2018. godine vodi eparhiju, nastavljajući rad na obnovi Sabornog hrama i duhovnom sabiranju naroda.
1992. — početak razaranja svetinje
Sa početkom rata u Bosni i Hercegovini, Saborni hram postaje meta.
15. jun 1992. godine — hram je zapaljen.
Plamen je uništio krov, unutrašnjost, ikone i crkvene knjige.
Nakon požara, uslijedilo je sistematsko uništavanje objekta.
Novembar 1992. godine — Saborni hram Svete Trojice je miniran i gotovo potpuno razrušen do temelja.
Foto: Tomas Damjanović/ Ustupljena fotografija
Period nakon rušenja
Od 1992. do 2000-ih godina, na mjestu hrama ostaju samo temelji i ruševine.
To mjesto postaje simbol stradanja, ali i tihog očekivanja obnove.
Obnova — povratak svetinje
Obnova Sabornog hrama zvanično počinje početkom 21. vijeka, intenzivniji radovi se odvijaju u fazama nakon 2007. godine, uz podršku Crkve, vjernika i donatora.
Danas se hram ponovo uzdiže kao znak da rušenje nije kraj, već iskušenje.
Istina koja ostaje
Rušenje svetinje nije uništilo narod.
Rušenje hrama ne gasi ognjište.
Miniranje crkve ne briše pamćenje.
Razaranje zidova ne uništava identitet.
Jer narod nije u kamenu — nego u pamćenju.
Foto: Ustupljena fotografija
Poziv na obnovu
Obnova Sabornog hrama je zajedničko djelo svih koji razumiju da svetinja nije samo građevina, već i zavjet.
Kako možete pomoći obnovu Sabornog hrama
– PayPal:
📧 spcmostar1@gmail.com
🔗 www.shorturl.at/rNOSZ�
– BiH uplate:
SPCO Mostar
ASA banka d.d. Sarajevo
Račun: 1340011130023498
– Inostranstvo:
SPCO Mostarska, Konak 7, 88000 Mostar
IBAN: BA391340011200740184
SWIFT: IKBZBA2X
Riječi iz Mostara, izgovorene 1960. godine, ostaju kao zavjet:
„Naše pleme izginuti neće, naši dvori pusti ostat neće...”
I zaista — neće.
Jer dok postoji narod koji pamti,
dok postoji vjera koja traje,
i dok se svetinje ponovo grade —
ništa nije izgubljeno.
Autor: Velibor D Milivojević
Foto: Ustupljena fotografija
