Šajkača je srpska nacionalna kapa koju seljaci iz centralne Srbije i danas nose. Materijal šajak se pravi od vune, te je šajkača zgodna za nošenje i ljeti i zimi jer održava konstantnu temperaturu glave. Zimi bočne strane šajkače mogu i da se spuste na uši.

Najčešće je sivomaslinaste boje, što asocira na vojsku, ali može biti i drugih boja – plava ili teget. Oblik šajkače pomalo podsjeća i na čamac, šajku. Smatra se da su slične kape nosili srpski vojnici u austrougarskoj pograničnoj rječnoj mornarici – šajkaši.

Kapa ime nije dobila po materijalu od kojeg je napravljena, već po srpskim graničarima u području Šajkaša. Ime šajkača čuva sjećanje na srpske borbene rječne jedinice pripadnike službe Ausrougarske monarhije sa područja Banata u 18. vjeku. Ovi vojnici su nazivani šajkašima. Djelovali su u vodama Dunava, Tise, Save i Moriša na granici sa Otomanskim carstvom. Nosili su kape koje su oblikom vrlo podsjećale na brodove koji su nazivani šajkama. Ne postoji podatak o tome kako su Srbi iz Šajkaša nazivali svoje kape, ali su one ubrzo preuzete kao dio vojne uniforme 1870. godine.

Polovinom XIX vjeka austrougarska vojska, kao i druge evropske vojske, shvatila je da šarene, nakinđurene uniforme koje su se do tada nosile nisu praktične za poljske uslove, loše se uklapaju u okolinu i blato ih brzo učini pohabanim. Pored toga, neprijatelj ih lako uoči iz daljine. Zato je austrougarskoj armiji napravljena nova uniforma. Kapa je bila šajkača.

Nova uniforma se nije dopala vladaru Francu Ferdinandu, pa je urađeno novo rješenje, a postojeće već sašivene uniforme je kupila Srbija u četvrt cjene. Srbija je u to vrjeme često ratovala, a bila je mala i siromašna zemlja. Jeftine uniforme su joj bile kao dar sa neba. Do tada pocjepani i neuredni vojnici počeli su da liče na pravu vojsku.

Carska austrougarska vojska je nekoliko desetina godina kasnije doživjela da je srpska vojska potuče baš u tim uniformama. Srpski vojnici su u velikim bitkama Prvog svetskog rata na neprijatelja jurišali pod šajkačom. Postoje vojničke i oficirske šajkače. Oficirske imaju i mali štitnik iznad očiju.

Posle opremanja srpske vojske novim uniformama 1870. prvi rat u kojem se šajkača pokazala bio je rat protiv Turaka 1876–1878. Da bi mobilizacija (prikupljanje vojske za rat) bila što brža, narodu, odnosno onima koji su bili pod vojnom obavezom, podjeljene su uniforme da ih drže kod kuće. Narod je počeo da nosi djelove vojne uniforme i u svakodnevnom životu. Imati dio uniforme na sebi bilo je za ponos jer ko ima uniformu, to znači da je on vojnik spreman za rat i junaštvo.

Srbi su kao dio muške narodne nošnje tada počeli da nose takozvane bridž (ili bričes) pantalone –gore široke, a ispod koljena se sasvim sužavaju, i šajkače. Dobrovoljci iz Balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata iz Srbije prenose šajkaču i u druge srpske krajeve, gde se u većoj mjeri nosi u Hercegovini i u Lici do i tokom Drugog svjetskog rata.

Šajkača se ni pred kim nije skidala – ni pred kraljem, jedino pred Bogom, u crkvi. Bila je to, a i danas je za onoga ko je nosi, kapa za sve prilike. Nosi se prema raspoloženju onoga koji je nosi – natučena na čelo, povučena nazad na potiljak, naherena, nabijena na uši, zimi sa spuštenim bočnim stranama. U njoj se čuvaju pare, drže zataknuta pisma dobijena iz daljine, njom se briše znoj na radu u njivi. Lako se savija i može, po potrebi, da se zadene za pojas, ali i da se kao mali šator stavi na lice za vrjeme dremke u hladovini pod drvetom.

Iako se danas nosi mnogo manje nego nekad, šajkača je i dalje jedan od simbola Srbije i Srpstva.