Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Dobroslav Jevđević – od „Mlade Bosne“ do četničkog vojvode

Dobroslav Jevđević, rođen 1895. u Miloševcu kod Prače ,u svešteničkoj porodici od oca Dimitrija i majke Anđelke, pripada generaciji mladih nacionalista čiji je životni put vodio od revolucionarne omladine pred Prvi svjetski rat, preko aktivne političke karijere između dva rata, do uloge četničkog komandanta tokom Drugog svjetskog rata i života u emigraciji.

Još u ranoj mladosti pristupio je organizaciji „Mlada Bosna“, zbog čega je isključen iz sarajevske i svih drugih gimnazija u Bosni. Školovanje je nastavio u Beogradu, gdje je, prema svjedočenjima, stanovao u istoj kući sa Gavrilom Principom u Lominoj ulici. Nakon sarajevskog atentata 1914. godine, uhapšen je zajedno sa drugim pripadnicima „Mlade Bosne“ i, iako maloletan, osuđen na doživotnu robiju. Kaznu je izdržavao u Aradu.

Po završetku Prvog svjetskog rata, 1918. godine, zajedno sa grupom aradskih osuđenika umarširao je u Novi Sad. Tada su razoružali austrijske čuvare vojnih magacina, naoružali svoje ljude i dočekali srpsku vojsku, kojoj je Jevđević predao ključeve neoštećenih skladišta.

Nakon rata završava gimnaziju i upisuje Pravni fakultet u Zagrebu, a potom odlazi u Lajpcig na usavršavanje i studije, gdje je usavršio njemački jezik. Bio je politički aktivan kao predsjednik okružnog odbora Organizacije jugoslovenskih nacionalista u Novom Sadu, gdje je pokrenuo i uređivao stranačko glasilo „Vidovdan“. Tokom izlaženja lista bio je više stotina puta tužen, a više desetina puta osuđen.

U međuratnom periodu gradi izrazitu političku karijeru. Bio je član četničkog udruženja i Organizacije jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA), kao i narodni poslanik. Četiri puta je biran u Narodnu skupštinu Kraljevine Jugoslavije. Politički je djelovao u okviru jugoslovenskog, ali i snažno naglašenog srpskog nacionalnog koncepta, a važio je za uticajnu figuru u Bosni i Hercegovini. Obavljao je i funkcije u državnoj propagandnoj službi sredinom tridesetih godina.

Drugi svjetski rat donosi ključni zaokret. Nakon Aprilskog rata 1941. pristupa četničkom pokretu Draže Mihailovića i postaje jedan od vodećih četničkih komandanata u Hercegovini. Djelovao je u složenim ratnim okolnostima, obilježenim borbama protiv partizana, ali i saradnjom dijela četničkih snaga sa italijanskim, a kasnije i njemačkim okupacionim strukturama.

Nakon rata Jevđević odlazi u Italiju, gdje ostaje u emigraciji do kraja života. U Rimu je djelovao u krugovima srpske političke emigracije, bavio se publicistikom i bio povezan sa četničkim organizacijama u rasijanju.

Preminuo je u Rimu 2. oktobra 1962. godine, gdje je i sahranjen. Njegovo ime i danas izaziva podijeljena tumačenja – od ranog revolucionarnog angažmana i političke karijere, do sporne uloge u ratnim događajima Drugog svjetskog rata.

Dražino priznanje vojvodi Jevđeviću

Vaš rad i ogroman napor u delikatnoj službi koju obavljate sa puno razumevanja i hrabrosti zaslužuje svaku pohvalu. Otadžbina Vam za ovo duguje priznanje, a ja Vam zahvaljujem i preporučujem da produžite i u buduće kao i do sada.

General Draža Mihailović vojvodi Dobroslavu Jevđeviću 6. maja 1943. godine, povodom pobjede četnika nad partizanima u Bici na Neretvi i oslobađanja Istočne Hercegovine.

Izvor: Zbornik dokumenata, tom 14, knjiga 2, strana 728. Izdavač: Vojnoistorijski institut, Beograd, 1983.)

Porodične i lične veze sa sarajevskim atentatorima

Život Dobroslava Jevđevića bio je isprepleten i sa porodičnim i ličnim vezama sa krugom mladobosanaca. Prema istorijskim navodima, bio je u kumovskim i bliskim odnosima sa porodicom Grabež. Đorđe Grabež je krstio Jevđevića, dok je Jevđevićev otac, protojerej Dimitrije Jevđević, krstio Trifka Grabeža, jednog od učesnika Sarajevskog atentata 1914. godine.

Porodice Grabež i Jevđević održavale su bliske odnose i često su se posjećivale, a njihova saradnja, kako se navodi, postojala je i na crkvenom polju. Vjeruje se da su bili uključeni u aktivnosti oko podizanja pravoslavnih hramova u Prači 1908. i na Palama 1909. godine, što svjedoči o snažnoj povezanosti ovih porodica u vjerskom i društvenom životu tog kraja.

Jevđević je kasnije o tim ljudima pisao i kao svjedok jednog vremena. U svom djelu „Sarajevski atentatori“ iz 1934. godine ostavio je zapise o Trifku Grabežu, o kojem je pisao sa posebnom bliskošću, što se dovodi u vezu upravo sa njihovim ličnim poznanstvom iz mladosti.

Ovi podaci pokazuju da Jevđevićev odnos prema događajima iz 1914. godine nije bio samo politički i ideološki, već i duboko ličan.

Bio je nada i ponos u patrijarhalnoj porodici čestitog sveštenika i rodoljuba Grabeža. Nedeljom bi sa planina silazili mrki gorštaci do popove kuće i slušali Trifkove priče o Srbiji i Beogradu, o ratovima i slobodi. Bio je mek i iskren u doticaju sa seljanima, nije ih samo voleo, nego ih poštovao. Nekoliko nedelja kasnije Trifko je ležao u okovima sarajevske tamnice, a Pala više nije bilo. Na proplancima večno zelenih borova i omorika samo su zadimljene crne plohe kazivale, gde su bile nekada kuće i domovi, na suvim stablima njihali su se leševi obešenih, drugi su ležali na drumovima prorešetani kuršumima i bajonetima, iz pepela na zgarištima cerile su se pocrnele lubanje. Podivljala rulja pod zaštitom austriskih vojnih vlasti prepolovila je sve živo u opštini, koja je smela roditi Trifka Grabeža, zapisao je Jevđević u svom djelu.

Vojvoda Dobroslav Jevđević: Poruka srpskim četnicima

U  svim teškim i velikim časovima naše istorije srpske narodne mase imale su razvijeniji osećaj krvne zajednice, od svojih kneževa, vojvoda i vlastele. Uvek, bilo da se je taj osećaj ispoljavao u odanosti zajedničkoj veri, zajedničkoj državi ili u najnovijim vekovima, zajedničkoj naciji. Događaji su se uvek razvijali na jednak način, od Kosova kad su ministri, partiske veličine i generali ili pobegli u inosranstvo ili otišli u ropstvo, a sirotinja raja prihvatila svetlo oružje i dohvatila se svojih planina. Planine koje su krile vilu Ravijojlu, Novaka i Grujicu, Vujadina i Mrkonjića zagrlile su i srpske četnike đenerala Draže.

Nestalo je države na geografskim kartama, nestalo je i u srcima onih koji su u tuđinu preneli njeno zlato i trošeći pare našeg naroda služili tuđim državama, ali je srpska država živela u dušama onih, koji su u seni stogodišnjih jela i borova goli i bosi sanjali o zlatnim oklopima Dušanovih kopljanika i moleći se Bogu pod grmom zelenim mislili na carske lavre starostavne. Ja ne znam je li pravno, stvarno ili duhovno bila umrla Jugoslavija, ali znam sigurno da je živela Srbija Dušanova, Karađorđeva i Miloševa i to živela u srcima nas srpskih četnika. Kad nas ne bi obuzimala tuga što ima sinova srpskih majki, koji falsifikuju istoriju, smejali bi se onim, koji pričaju kako smo se Draža i mi bili i krvili za Jugoslaviju radikala i demokrata, Mačeka i Korošeca. Nikad posle sretnih dana prvih godina slobode u vaskrsloj Šumadiji nije bilo tako lepe i tako istinske Srbije, kakvu smo mi stvarali krvlju našom. Nikad nije bilo na svetu veće demokratije, ako demokratija znači vladu naroda, nego na našim slobodnim teritorijama. Kad su se protiv nas digli i prijatelji i dušmani i Bog i đavo, mi ni onda nismo popustili. Noseći svoju Srbiju u dušama našim mi smo napuštali srpsku grudu, ne da utečemo, nego da spasemo varnicu iz koje će planuti novo srpsko sunce, ne da se uklonimo, nego da uzmemo zamaha za novi zalet protiv neprijatelja.

Ostali smo i u tuđini verni našem idealu, ostaćemo mu verni do poslednjeg daha svog života. Da bi čuvali srpski amanet, da bi stvorili što jači bedem protiv srpskih dušmana, da bi nas kao organizovanu snagu osetili i Srbi u Otadžbini i dušmani u i izvan Otadžbine stvorili smo organizaciju srpskih četnika. Iako možda nemamo to napisano u našem programu svaki pastir srpski koji je pušku nosio, svaki drvoseča srpski, koji je bombu bacao, svaki radnik srpski, koji je bacač palio znao je od prvog dana, kakav nas cilj rukovodi. Organizacija Srpskih Četnika je srpski pokret, koji je odblesak svenarodnog srpskog pokreta, koji je pod đeneralom Dražom spasao čast srpskog imena i slavu srpskog oružja. Organizacija Srpskih Četnika svojom moralnom snagom, svojom materijalnom snagom, snagom svoje ideje i svojim brojem budno pazi da se na srpskom poslu ništa ne učini što se protivi svetim principima, koji su upravljali našom borbom u Otadžbini. Organizacija Srpskih Četnika postoji, da bi svojom snagom delovala da srpska crkva ide srpskim putem, da srpska politika ide srpskim putem, da Srpska Kruna ide srpskim putem da srpska prosveta ide srpskim putem. Organizacija hoće da ima na svakom srpskom veću i saboru svoj udeo ravan njenoj snazi u srpskom narodu uopšte i u srpskoj emigraciji napose.

Iz knjige vojvode Dobroslava Jevđevića ”U službi srpskom narodu (memoarski i drugi zapisi)”

Sjećanje i svjedočenje

U Palama jedna od ulica nosi naziv po Jevđeviću, što svjedoči o tome da je ova istorijska ličnost ostala dio lokalnog pamćenja i identitetskih narativa ovog kraja.

Nasljeđe Dobroslava Jevđevića se i dalje prepoznaje u sredinama u kojima je njegova porodica i djelovanje ostavilo trag.