Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.Promotivni baneri

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Milenko Filipović – život i put velikog etnologa

Milenko Filipović bio je jedan od najznačajnijih srpskih i jugoslovenskih etnologa i etnografa. Rođen je 8. novembra 1902. godine u Bosanskom Brodu, u porodici željezničara sa ukupno sedmero djece.

Kao istraživač, bavio se širokim geografskim prostranstvima i dubljim slojevima narodnih običaja, migracijama srpskog stanovništva i njihovim posljedicama, uklju­ču­ju­ći i ve­o­ma ri­jet­ke i te­ško uoč­lji­ve po­ja­ve u na­rod­nom ži­vo­tu.

Filipović je osnovnu školu završio u Visokom, svakodnevno putujući vozom iz obližnjih Podlugova. Još tada se izdvajao marljivošću i ozbiljnošću, uprkos skromnim porodičnim prilikama. Gimnaziju je pohađao u Tuzli, u teškim godinama Prvog svjetskog rata. Tokom tog perioda materijalnu podršku pružao mu je industrijalac Danilo Pantić, koji je pomagao nadarene i vrijedne učenike. Milenko, kao odličan đak, davao je instrukcije slabijim učenicima, nastojeći da vlastitim radom doprinese porodičnom budžetu i olakša školovanje braće i sestara.

Nakon završene osnovne škole, Filipović 1921. godine svoje obrazovanje nastvalja na Filozofskom fakultetu u Beogradu gdje studira grupu predmeta: geografija, etnologija i nacionalna istorija. Imao je priliku da uči kod najistaknutijih naučnika toga vremena, geografa Jovana Cvijića, etnologa Tihomira Đorđevića i Jovana Erdeljanovića.

Iako je objavio mnogo radova iz antropogeografije, Filipović je ipak na prvom mjestu bio etnolog. Studije završava  za svega tri i po godine, već u 23. godini života.

Nakon dugogodišnjeg istraživačkog rada, Milenko Filipović je završio doktorsku disertaciju pod nazivom „Visočka nahija“, koju je uspješno odbranio 1928. godine. Iste godine, obimna disertacija od 456 stranica objavljena je u Beogradu u čuvenoj Cvijićevoj ediciji „Naselja srpskih zemalja“.

Tokom života u ovoj ediciji objavio je brojne radove, među kojima su najznačajniji: „Vogošća i Bioča u Bosni“, „Glasinac“, „Rama“ i  „Takovo“.

Filipović u svojim istraživanjima o Glasincu analizira i period dolaska Turaka u Bosnu, ističući njihov uticaj na etničke i demografske prilike u ovoj oblasti: “ Ne može se znati ništa o tome kakve su bile prilike na Glasincu u to vrijeme kada u Bosnu dolaze Turci. Velika prekretnica u životu koju predstavlja dolazak Turaka u Bosnu, nije mogla ostati bez uticaja ni na etničke prilike na Glasincu. Sudeći po onom nedovršenom stećku iznad Sokoca, u to vrijeme izvršena je neka nagla promjena na Glasincu: ili se stanovništvo u većini samo razbjeglo ispred Turaka ili su ga Turci raselili ili ga je nestalo usljed kakve epidemije. Prva mogućnost je najvjerovatnija, jer su Turci prodirali u Bosnu postepeno, a put u Bosnu ih je vodio preko Glasinca i njegovim južnim okvirom“.

Godine 1930. izabran je za docenta, a 1937. za vanrednog profesora na mladom Filozofskom fakultetu u Skoplju.

Sa područja Makedonije profesor Filipović je objavio nekoliko desetina većih i manjih radova i postao član Naučnog društva. Jedan je od pokretača osnivanja Etnološkog društva Jugoslavije i glavni urednik časopisa “Etnologija”.

Od Beograda do Harvarda - život u službi nauke

Bogati naučni rad profesora Filipovića bio je prekinut izbijanjem Drugog svjetskog rata na području Jugoslavije od 1941. do 1945. godine, tokom kojeg je ostao u Beogradu. I u takvim teškim uslovima nastavio je sa svojim istraživanjima, pa je već odmah nakon oslobođenja izabran za naučnog saradnika Srpske akademije u Beogradu.

Kao već istaknuto naučno ime dobija Rokfelerovu stipendiju i provodi jednu školsku godinu na Harvardskom univerzitetu u Sjedinjenim Američkim Državama, gdje ne samo sluša, nego i drži predavanja na engleskom jeziku, koji je sam naučio.

Zbog zapaženih naučnih radova, izabran je za naučnog saradnika na Harvardskom univerzitetu. Slobodno vrijeme posvećivao je upoznavanju Srba u Americi i prikupljanju građe od obala Atlantika do obala Pacifika.

Godine 1955. Filipović nanovootvorenom Filozofskom fakultetu u Sarajevu izabran je po pozivu za redovnog profesora na predmetima antropogeografija i etnologija.

Čak i tokom relativno kratkog boravka u Sarajevu razvio je izuzetnu naučno-istraživačku i organizacijsku aktivnost. Tako je već 1957. godine, kao glavni urednik prvog geografskog naučnog časopisa u Bosni i Hercegovini, „Geografskog pregleda“, objavio veoma zapaženi uvodni članak „Cvijićeva antropogeografska škola“. Ostao je glavni urednik časopisa sve do odlaska u penziju 1962. godine.

Istovremeno je izabran za člana Naučnog društva BiH, a zatim za redovnog člana Akademije nauka BiH. Od 1959. Do 1964. godine bio je direktor Balkanološkog instituta Akademije nauka BiH. Organizovao je i učestvovao sa nekoliko referata na čuvenom Simpozijumu o srednjovjekovnom katunu.

Želeći da što više doprinese poznavanju prošlosti narodnog  života na prostorima nekadašnje Jugoslavije, prvenstveno Makedonije, Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine, Filipović piše: “Nastojao sam da pored radova u kojima sam davao opširne prikaze narodne prošlosti i narodnih osobina (Visočka Nahija, Skopska Kotlina, Golo Brdo, Debarski Drimkol, Takovo) dam i što više kraćih priloga sa osnovnim karakteristikama narodnog života u pojedinim krajevima.“

Studenti, radovi i uticaj profesora Filipovića

Ni teška bolest nije mogla spriječiti profesora Filipovića da nastavi sa svojim naučnim radom u Sarajevu i Beogradu. Njegovi brojni radovi objavljeni u Djelima Akademije nauka BiH obuhvataju značajne studije kao što su „Lepenica kao regija“, „Popovo u Hercegovini“ ,„Majevica“, „Srpska naselja u Beloj Krajini“, kao i desetine manjih, ali po sadržaju izuzetno važnih radova.

Radovi profesora Filipovića objavljeni su i u tri jugoslovenske enciklopedije, a među najznačajnijim izdvajaju se: „Kućna zadruga“, „Rod“, „Krsna slava“, „Bratstvo“, „Cigani“ i brojni drugi.

Profesor Filipović zapazio je na desetine odličnih studenata, koje je stalno motrio i pomagao im da uspiju u teškom naučnom radu. Desetak od njih  postali su poznati naučnici u svojim naučnim disciplinama. Pojedini njegovi učenici čuvaju brojna pisma kojima je ovaj nesebični profesor izražavao gotovo roditeljsko staranje za njih.

Među važnijim etnološkim radovima profesora Filipovića izdvajaju se: „Deformisanje lubanje u Jugoslaviji“, „Tetovisanje u južnoj Srbiji“, „Srbljaci“, „Etničke prilike u Makedoniji i Staroj Srbiji“, „Običaji i verovanja u Skopskoj kotlini“, „Život i običaji naroda u Visočkoj nahiji“, „Ženska keramika kod balkanskih naroda“, „Cincari u Bosni“, „Struktura i organizacija srednjevjekovnog katuna“ i „Jovan Cvijić i srpska etnologija“, kao i brojne druge studije.

Trajni trag velikog naučnika

Kroz čitav svoj, prilično težak život profesor Filipović radio je sa izuzetnom energijom, ne obazirući se na životne teškoće. U svom naučnom opusu objavio je gotovo 400 bibliografskih jedinica. Cijeli njegov život bio je posvećen naučnom istraživanju, a radovi su mu poznati i priznati ne samo u Jugoslaviji, već i u širim međunarodnim naučnim krugovima, jer su pojedini objavljeni i izvan naše zemlje. Temeljno poznavanje stranih jezika omogućilo mu je pristup svjetskoj naučnoj literaturi. Od manjih članaka o pojedinim pitanjima, brzo je prešao na zaokružene i potpune studije, od kojih su neke i danas među najznačajnijim u jugoslovenskoj etnološkoj i antropogeografskoj nauci.

Profesor Filipović preminuo je 22. aprila 1969. godine, nakon duge i teške bolesti, a sahranjen je na Novom groblju u Beogradu, u blizini svog učitelja Jovana Cvijića i slavnog književnika i borca za narodna prava Petra Kočića.

Smrću profesora Filipovića naša nauka izgubila je istinskog i nepokolebljivog pobornika. On će ostati u trajnom sjećanju jugoslovenskih etnologa i geografa, a prije svega njegovih učenika i saradnika, kao oličenje izuzetne energije, posvećenosti i etičke postojanosti.

Sjećanje na profesora Filipovića u Sokocu

Ime profesora Filipovića nosi jedna sokolačka ulica, kao znak poštovanja za njegov doprinos nauci i trajni uticaj na lokalnu zajednicu i kulturno naslijeđe ovog kraja.