Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Životni put srpskog književnika i učitelja Sime Milutinovića Sarajlije

Sima Milutinović Sarajlija rođen je 3. avgusta 1791. godine u Sarajevu, u trgovačkoj porodici. Njegov otac Milutin rodom je iz sela Rožanstva u užičkom okrugu, a starinom potiče iz sela Komarnica, u plemenu Drobnjak. Zbog kuge se preselio u Sarajevo, gdje se oženio Anđelijom Srdanović, čuvenom sarajevskom ljepoticom čiju su izuzetnu ljepotu narodni pjevači sačuvali u svojim pjesmama.

Kada je Sima imao nepune dvije godine, pojavila se nova epidemija kuge. Porodica je tražila sklonište na dva mjesta u Bosni, nakon čega su otišli u Brod, a potom u Zemunu. Sima je osnovnu školu započeo u Zemunu, ali je nije završio. Nastavio je školovanje u Karlovcima, gdje je upisao gimnaziju, ali je završio u Segedinu.

Sima je obavljao dužnosti pisara u Praviteljstvujuščem sovjetu, u manastiru Blagoveštenju, kao i kod ustaničkih vojvoda. U Beogradskom Liceju naslijedio je Dositeja Obradovića kao učitelj. Učestvovao je u ustanku protiv Osmanlija u četi „golaća“, a zatočen je zbog veze sa grčkom Heterijom u Vidinu. Tokom izgnanstva u Vidinu radio je kao baštovan i učitelj osnovne škole.

Nakon toga, otputovao je u Besarabiju kako bi posjetio izbjegle roditelje, a 1825. godine otišao je u Lajpcig u Saksoniji, gdje je slušao predavanja iz filozofije, sklapao poznanstva sa uglednim nemačkim književnicima, među kojima je i Gete.

U to vrijeme nastalo je životno djelo  Sime Milutinovića je epski spjev „Serbijanka”, gdje je opjevao istoriju Prvog srpskog ustanka, u kojem se aktivno borio zajedno sa ocem. Ovo djelo, objavljeno 1826. godine u Lajpcigu, skrenulo je pažnju istaknutih književnika, Getea, Grima, Mickjeviča, Šafarika i drugih. Naslov djela je u prvo vrijeme trebalo je da bude „Serbijada”, po ugledu na Homerovu „Ilijadu”. Milutinovićev spjev je velikog obima i u izdanju Srpske književne zadruge iz 1993. stihovi ovog djela objavljeni su na čak 512 stranica. Za današnjeg čitaoca ovo štivo je veoma teško za razumijevanje, pa je zato malo poznato širem čitalištu. Ovo dokazuje čak oko 2.150 napomena koje je priređivač dodao na kraju teksta kako bi djelo učinio jasnijim. Riječnik manje poznatih riječi obuhvata 42 stranice petitom i sadrži više stotina riječi.

Jedini pretplatnik „Serbijanke“ iz Srbije bio je knez Miloš, sa stotinu naručenih primjeraka djela. Štampanje ovako obimnog djela u Lajpcigu zahtijevalo je značajna novčana sredstva, do kojih je Milutinović došao zahvaljujući izdašnim donacijama srpskog trgovca Jovana Riznića iz Odese i požrtvovanog prijatelja Hristofora Hadži-Joanovića iz Vidina, kome je pjesnik posvetio svoje djelo.

Pešta kao grad ljubavi

U prvoj polovini 19. vijeka jedan od značajnih centara srpske kulture bila je i Pešta, u kojoj su djelovali prvi srpski književnici, poput Milovana Vidakovića i Jovana Hadžića, i gdje je osnovana Matica srpska.

Vodeći srpski intelektualci, crkveni velikodostojnici i državni krugovi protivili su se Vukovoj jezičko-pravopisnoj reformi. Ipak, Vuk im je bio snažan i nepokolebljiv protivnik, oštro kritikujući jezičke konzervativce i često im se ironično podsmijavajući.

Sima Milutinović nije učestvovao u tim raspravama. Na pitanje šta misli o reformi književnog jezika, ne želeći da ulazi u sukob sa Vukom, odgovarao je da se drži svog pravopisa i da ga te polemike ne zanimaju. Sa druge strane, ni Vuk se nije značajnije osvrtao na djelo svog pobratima Sime, iako je ono bilo pisano u srpskoslovenskom duhu.

Ipak, u njihovoj prepisci Vuk je skrenuo Simi pažnju na mladu Mariju Popović iz Pešte, ističući da je obrazovana, pametna i da razumije i cijeni njegova djela.

Godine 1835, tada četrdesetčetvorogodišnji Sima, vraćajući se iz Njemačke, zadržao se nekoliko mjeseci u Pešti. Tom prilikom srpska omladina mu je priredila svečan doček i ovjenčala ga pjesničkim lovorovim vijencem. Tada je iskoristio priliku da upozna Mariju Popović. Između njih se razvila ljubav, a ubrzo su stupili u brak i nastavili zajednički život u Beogradu.

U tom braku rođen je sin Dragutin, poznat kao Dragiša Milutinović arhitekta, istoričar umjetnosti i član Srpskog učenog društva.

Smrt velikog pjesnika u sjenci siromaštva

Sima Milutinović iznenada je priminuo 1847. godine. Poput mnogih pjesnika i književnika tog doba, njegova porodica živjela je skromno, pa supruga Marija nije imala sredstava ni za osnovne troškove sahrane, te je ona na kraju obavljena zahvaljujući dobrotvornim prilozima.

Njegova stogodišnjica rođenja skromno je obilježena 1891. godine, a sarajevski odbor je namjeravao da mu podigne dostojan spomenik. Ipak, njegov grob je vremenom zapušten i gotovo zaboravljen.

Mnogo godina kasnije, na osnovu starih skica i položaja groba u odnosu na Vozarovićev, čiji je nadgrobni spomenik postojao sve do 1927. godine, kada je staro beogradsko groblje prekopano, pronađeni su posmrtni ostaci Sime Milutinovića. Oni su preneseni u porodičnu grobnicu Milutinovića na Novom groblju. Njegovi posmrtni ostaci identifikovani su na osnovu prepoznatljivih tjelesnih osobina, poput visine i specifičnog oblika donje vilice, ali i zahvaljujući ličnim predmetima koji su pronađeni uz njega među kojima je i ikona Svetog Srđa koju je donio iz Moskve i koja mu je, po njegovoj želji, položena na grudi.

U kasnijem životu, Simina supriga Marija Milutinović se, zahvaljujući svojoj načitanosti počela amaterski bavi advokatskim poslovima, sastavljajući žalbe i tužbe za klijente. Često je koristila latinski izraz „punktum“ u značenju „tačka“, pa joj je, zbog te specifične navike, narod vremenom dao nadimak Punktatorka, što je zabeležio i Jakov Ignjatović u svojim „Uspomenama“.

Književno i istorijsko naslijeđe Sime Milutinovića

Pored svog najznačajnijeg djela, epskog spjeva „Serbijanka“, Sima Milutinović je ostavio i druga važna književna ostvarenja: epske pjesme „Trojebratstvo“ i „Trojesestarstvo“, dramu „Dika crnogorska iz istorije Crne Gore“, tragediju „Obilić“ , jednu zbirku lirskih pjesama i dva istorijska spisa – „Istorija Srbije“, koja obuhvata period od 1813. do 1815. godine, i „Istorija Crne Gore od davnina do novijeg vremena“.

Knjiga „Istorija Srbije 1813-1815“ bila je zabranjena 1837. godine. Njegove kraće pjesme uglavnom su političkog i prigodnog karaktera, ustavo-braniteljske pjesme, dinastičke ode i stihovane brošure. Četrdesetih godina 19. vijeka objavljivao je brojne pjesme u Pavlovićevom Srbskom narodnom listu, potpisujući se pseudonimom Srb Milutin.

„Tragedija Obilić“ predstavlja jedan od najranijih pokušaja dramatizacije kosovske tragedije, dok „Dika crnogorska“ prikazuje niz dramatizovanih epizoda iz crnogorske istorije, od Kosova do vladika Danila. Iako je imao manje osećaja za složenu dramsku kompoziciju nego za ep, i nije imao prethodni uzor u domaćoj književnosti, njegovo djelo ima značajnu istorijsku i književnu vrednost.

Kao istoričar, Sima Milutinović nije težio strogoj naučnoj ili kritičkoj analizi, već je pisao na osnovu predanja, narodnih pesama i ličnog iskustva. U znak sjećanja na njegov književni rad, u Beogradu jedna ulica nosi naziv Čubrina ulica, po njegovom pseudonimu „Čubro Čojković“.

Istočno Sarajevo čuva sjećanje na Simu Milutinovića Sarajliju

Istočno Novo Sarajevo odalo je priznanje srpskom pjesniku i književniku, pa tako ulica u ovoj opštini nosi njegovo ime.

Međunarodni književni susreti „Simeon Milutinović Sarajlija“ tradicionalno se održava svake godine u opštini Istočna Ilidža kako bi se očuvala uspomena na velikog pjesnika i njegovo književno nasljeđe.

Kao dio programa, učesnici se takmiče u besjedništvu i recitovanju, pokazujući svoje književne i scenske sposobnosti. Na taj način, pored promocije poezije i književnosti, manifestacija aktivno čuva od zaborava život i djelo Sime Milutinovića.