Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Trifko Grabež – revolucionarski put vječnog buntovnika

Trifun Trifko Grabež (Pale, 28. jun 1895 — Terezijenštat, 21. avgust 1916) bio je pripadnik „Mlade Bosne“ i učesnik u atentatu na austrijskog nadvojvodu Franca Ferdinanda.

Njegov revolucionarni put bio je ispunjen idealima i borbom za pravdu i slobodu, kojoj je bio bezuslovno predan. Veoma religiozan i posvećen vjeri.

Rođen je u svešteničkoj porodici porijeklom iz okoline Jajca, a otac Đorđe mu se u Pale doselio poslije rukopoloženja za sveštenika 1890, te je u Palama bio sveštenik Crkve Uspenja Presvete Bogorodice.

Grabež je svoje obrazovanje započeo u Gimnaziji u Tuzli, potom u Sarajevu, a vrlo brzo jepostao poznat po svom buntovnom duhu. Njegova buntivna priroda izašla je na površinu kada je, u sedamnaestoj godini, ne slažući se s programom nastave, udario učitelja B. Truhelku. Uz antirežimsko djelovanje, ovaj incident doveo je do kazne zatvora od 14 dana.

Nakon incidenta, školovanje je nastavio u Beogradu, gdje je završio šesti i sedmi razred gimnazije. Tu je upoznao Gavrila Principa i Nedeljka Čabrinovića, sa kojima je činio prvu trojku sarajevskih zavjerenika.

U sedmom razredu Beogradske gimnazije se, sa Principom, pridružuje „Crnoj ruci“, srpskoj tajnoj organizaciji.

Sarajevski atentat

Kada je objavljeno da će nadvojvoda Franc Ferdinand, prijestolonasljednik Austrougarskog carstva, posjetiti Bosnu i Hercegovinu u junu 1914. godine Grabež, Čabrinović i Princip planiraju put u Bosnu da izvrše atentat. Dragutin Dimitrijević Apis, generalštabni pukovnik, obavještajac i vođa „Crne ruke“, je svakom dao pištolj, dvije bombe i malu količinu cijanida. Princip i Grabež su danima vježbali gađanje na Topčiderskom brdu, gađajući u stabla. Oni su trebali počiniti samoubistvo nakon što nadvojvoda Franc Ferdinand bude ubijen.

Oni su 4. juna 1914. došli iz Srbije u Sarajevo. 

Na rođendan Grabeža u nedjelju, na Vidovdan 28. juna 1914, Franc Ferdinand i i njegova supruga vojvotkinja Sofija Hotek od Hoenberga stigli su u Sarajevo vozom.

Grabež je, naoružan bombom i revolverom, čekao Ferdinanda kod Vijećnice, ali mu se nije pružila prilika da izvrši atentat.

Nedeljko Čabrinović je bacio ručnu bombu na nadvojvodin automobil, međutim bomba jepogodila sljedeći automobil poslije nadvojvode i kasno eksplodirala. Bilo je povrijeđenih među putnicima i dočekivaocima. Vozač Franca Ferdinanda nakon pokušaja atentata, provezao je veoma brzo pored ostalih atentatora tako da oni i nisu pokušavali napasti nadvojvodu.

Nakon zvaničnog primanja u Gradskoj vijećnici nadvojvoda se interesovao za osobe ranjene u atentatu, te je zahtijevao da ih posjeti u bolnici. Zaobilazeći gradsko središte kod Latinskog, danas Principovog mosta, Princip je izvukao i ispaliti dva metka na Ferdinanda.

Grabež nije uspio iskoristiti svoje oružje. Njegova pozicija je bila 150 metara udaljena od Latinskog mosta uzvodno, na sljedećem mostu.

Nepovrijeđen se vratio kući na Pale i sakrio svoj pištolj i bombu kod svog rođaka Crnogorčevića. Ipak, napravio je grešku ranije, te izgubio propusnicu i dokumente, koje su žandari pronašli u javnom toaletu, na kojoj se vidjelo da je prešao iz Srbije, pa je postojala sumnja da je učestvovao u atentatu.

Kod kuće je spremao svoj plan bjekstva u Srbiju. Planirao je da pješke dođe do Višegrada, ali njegova djevojka Leposava Lalić, paljanska učiteljica, za to nije bila sposobna.

Krenuli su vozom sa paljanske stanice prema Višegradu 29. juna. Na stanici u Prači Gavrilo se sreće sa Dobroslavom Jevđevićem. U razgovoru Grabež pita Jevđevića „od kuda crna zastava na stanici“. Čuvši njihovu priču, jedan žandar u blizini posumnja i uhapsi ga.

Zbog Grabežove i Jevđevićeve uloge u atentatu, na Palama su Austrougari i šuckori izvršili strašan zločin na stanovništvu, koji je na kratko prekinuo ulazak Crnogorske vojske u Pale početkom oktobra 1914. godine.

Suđenje, zatvor i tragična smrt heroja sa Pala

Na suđenju je isticao pravo tiranoubistva i da je cilj revolucionarno uništenje Austrougarske i oslobođenje Južnih Slovena. Izjavio je da Sloveni treba da dobiju ista prava kao i drugi narodi u Austrougarskoj. Naglasio je da je Franc Ferdinand bio inicijator vanrednih mjera i veleizdajničkih procesa i veliki neprijatelj Slovena.

Po austrougarskom zakonu nije mu mogla biti izrečena smrtna kazna ubistva, jer nije imao 20 godina, te je dobio maksimalnu kaznu od dvadeset godina zatvora.

Osuđen je na dvadeset godina teške tamnice i post svakog trećeg meseca, tvrdim ležanjem i samotnim zatvorom u mračnoj sobi 28. juna svake godine. Zzajedno sa Gavrilom Principom i Nedeljkom Čabrinovićem 2. decembra 1914. godine poslat je na odsluženje kazne u vojnom zatvoru u Terezinu. Putovali su u pratnji žandara u specijalnom vagonu sa navučenim zavjesama. U zatvoru u Terezinu bili su okovani okovima teškim deset kilograma.

Terezin je bio stara tvrđava pretvorena u vojni zatvor, nekoliko milja udaljena od istoimenog grada. Tvrđava je bila od kamena i cigle, ispred nje je bio dubok jarak pun vode iz okolnih močvara, u koji se slivala i zagađena voda iz tvrđave. Vanjski zid bio je debeo više od metra, a unutrašnji su bili normalne debljine. Sve ćelije bile su sagrađene na svod. Kazamati su se sastojali od većih soba, u svakoj je bilo po dvanaest do četrnaest ljudi, dok su se samice nalazile između kazamata.

- Grabež je ležao slab i iscrpen. U licu nije izgledao toliko slab, te mi nije ni na kraj pameti bilo da je samrtnik. Reče da mu izgleda da mu je stomak popustio i oslabio, zbog čega ne može da prima hranu. Od toga je toliko oslabio da ne može ni da stoji ni da hoda. Rekoh mu da ne izgleda rđavo i da će ce oporaviti, jer i ja često patim od stomaka, pa to za neko vrijeme ppođe… te se oprostih, u nadi da ćemo se sjutra opet vidjeti i da ćemo imati na straži bolje vojnike, koji nam neće smetati… Međutim, sutradan je Trifko osvanuo mrtav u ćeliji. Umro je od iscrpljenosti uslijed stalne, dugotrajne gladi - zapisao je Ivan Kranjčević, pripadnik organizacije „Mlada Bosna“ i sudionik sarajevskog atenta, navodi se u članku „Prilog istoriji sarajevskog atentata“ Cvjetka Popovića.

Grabež je 21. oktobra 1916. umro od iscrpljenosti zbog stalne gladi.

Posmrtni ostaci Grabeža i drugih atentatora prenijeti su u Sarajevo i sahranjeni u zajedničkoj grobnici 7. jula 1920. godine. Kasnije je ponovo sahranjen ispred Kapele vidovdanskih heroja u Sarajevu.

Pale čuvaju sjećanja na Trifka Grabeža

U Palama jedna od ulica nosi ime svog vidovdanskog heroja Trifka Grabeža.