"Matica srpska" je najstarija književna, kulturna i naučna institucija srpskog naroda, osnovana 16. februara 1826. godine u Pešta. Ujedno je i najstarija matica na svijetu, a njeno osnivanje označilo je početak organizovanog kulturnog i naučnog rada srpskog naroda u modernom dobu.

Njeno osnivanje dogodilo se u periodu oslobađanja Srbije od viševjekovne turske vlasti i jačanja nacionalne svijesti, u vremenu kada je postajala sve izraženija potreba da se srpski narod uključi u savremene evropske tokove, uz očuvanje sopstvenog kulturnog i nacionalnog identiteta.

Neposredan povod bilo je preuzimanje i spasavanje „Serbske letopisi“, kasnije poznate kao "Letopis Matice srpske", najstarijeg srpskog književnog časopisa i tada jedinog srpskog glasila, kojem je prijetilo gašenje.

Osnivači "Matice srpske" bili su ugledni peštanski Srbi: Gavrilo Bozitovac, Jovan Demetrović, Josif Milovuk, Petar Rajić, Andrija Rozmirović, Georgije Stanković i Jovan Hadžić.

Prvi predsjednik bio je upravo Jovan Hadžić, dok je prvi formalno izabrani sekretar bio pravnik i novinar Teodor Pavlović.

Od osnivanja, "Matica srpska" ima svesrpski, saborni karakter. Bila je uzor drugim slovenskim narodima, koji su po njenom modelu osnivali svoje matice, poput "Matica češka" i "Matica ilirska".

"Matica" je odigrala značajnu ulogu i u osnivanju drugih važnih ustanova srpske kulture, među kojima je i Srpsko narodno pozorište, prvi nacionalni profesionalni teatar. Njen razvoj u velikoj mjeri duguje dobrotvorima, a najznačajniji među njima bio je Sava Tekelija, koji je svoju imovinu zavještao zadužbini Tekelijanum i Matici srpskoj.

Njeno sjedište bilo je u Pešti do 1864. godine, kada je preseljena u Novi Sad. Danas se nalazi u zadužbini Marije Trandafil, u zgradi podignutoj početkom 20. vijeka, koja predstavlja spomenik kulture.

Nakon preseljenja u Novi Sad, Matičina prosvjetiteljska i izdavačka djelatnost značajno se razgranava. Pokreću se edicije poput „Knjige za narod“, osnivaju se stipendijske zadužbine i raspisuju književni konkursi, a saradnja sa kulturnim institucijama u Srbiji postaje sve intenzivnija.

Iako je tokom Prvog svjetskog rata osiromašena, u međuratnom periodu "Matica" dobija na naučnoj snazi. U njenim izdanjima objavljuju radove istaknuti naučnici poput Jovana Cvijića, Mihajla Pupina i Milutina Milankovića. Tokom Drugog svjetskog rata nije se javno oglašavala, a nakon rata joj je oduzet veliki dio imovine.

Danas "Matica" srpska ima više od 3.000 saradnika, realizuje brojne naučne projekte i izdaje devet naučnih časopisa. Organizovana je kroz sedam odjeljenja: za književnost i jezik, društvene i prirodne nauke, likovne i scenske umjetnosti i muziku, kao i Leksikografsko i Rukopisno odjeljenje.

Poseban značaj imaju kapitalni nacionalni projekti kao što su "Srpski biografski rečnik", "Srpska enciklopedija" i "Leksikon pisaca Jugoslavije", čime je "Matica" postala središte srpske leksikografije.

Kroz skoro dva vijeka postojanja, "Matica srpska" ostaje jedan od najznačajnijih nosilaca kulturnog, naučnog i duhovnog identiteta srpskog naroda.