Prije trideset godina desio se egzodus sarajevskih Srba, kada je više od 150.000 ljudi koji su odbranili svoj grad moralo da ga napusti, noseći sa sobom svoje mrtve srodnike, što je jedinstven slučaj u novijoj istoriji, ali i živa srpska rana.

Federalne policijske snage ušle su 22. februara 1996. godine u Vogošću, koju je prije toga napustila srpska policija, tako da je to bila prva opština koja je prešla u nadležnost Federacije BiH /FBiH/.

Kompletnom operacijom početka egzodusa sarajevskih Srba rukovodio je tadašnji federalni ministar unutrašnjih poslova Avdo Hebib.

O ovom istorijskom događaju, ovih dana na području Istočnog Sarajeva snimljene su završne scene filma "Linija", antiratne drame koja govori i o herojskom liku i djelu ratnog hirurga, dobrovoljca i humaniste Miodraga Lazića iz Niša.

Film "Linija" u režiji Dragana Elčića i prema scenariju koji je reditelj napisao u saradnji sa koscenaristom Željkom Pržuljom, rekonstruisao je identične scene na prostoru Sarajevsko-romanijskog platoa – od Trebevića do Ravne Romanije.

Tokom biblijskog egzodusa sarajevskih Srba najpotresnije scene bile su seobe posmrtnih ostataka srpskih boraca, jer su njihove porodice odlučile da ekshumiraju svoje mrtve i da ih prenesu u Republiku Srpsku, ne želeći da muslimanski vandali skrnave njihove grobove.

Nakon tri i po godine uspješne odbrane Ilidže, Ilijaša, Hadžića, Grbavice i dijelova opština Novi Grad i Centar, pogibija, ranjavanja, gubitka imovine, a potom prinudnog izbjeglištva, sarajevskim Srbima egzodus je djelovao kao uzaludna žrtva, ali i neminovna sudbina.

Prema zvaničnim dokumentima, egzodus sarajevskih Srba, koji u FBiH nazivaju "mirnom reintegracijom", počeo je 17. februara 1996. godine, na pravoslavne Zadušnice, jer je planirano iseljavanje Srba sa ovih područja trebalo da bude 19. marta 1996. godine.

MUSLIMANSKA POLITIČKA VRHUŠKA JEDVA DOČEKALA NOVU SRPSKU TRAGEDIJU

Poseban problem predstavljala je činjenica da su takozvane međunarodne institucije naglo odlučile da muslimanske vlasti preuzmu srpske opštine mjesec dana prije predviđenog roka, što je dodatno ubrzalo ionako veliku tragediju sarajevskih Srba.

Srpsko Sarajevo predstavljalo je jedinstven slučaj u bivšoj BiH po tome što se Dejtonskim mirovnim sporazumom od više od 150.000 ljudi koji su odbranili svoj grad zahtijevalo da u miru pristanu na vlast ratnih protivnika.

Između dejtonskog i pariskog samita, sarajevski Srbi su referendumski odbacili diktat da moraju prihvatiti muslimansku vlast, ostati u FBiH i biti šerijatski ozakonjeni.

Međutim, pariski skup, održan 14. decembra 1995. godine, osim ceremonijalnosti i protokolarnosti, nije se ni osvrnuo na demokratski izraženu volju naroda Srpskog Sarajeva.

Međunarodna zajednica je saopštila da će 23. februara policija muslimansko-hrvatske federacije ući u Vogošću, Novi Grad i Centar, 29. februara u Ilijaš, 6. marta u Hadžiće, 12. marta na Ilidžu i u Trnovo, a 19. marta u Novo Sarajevo i Stari Grad.

NATO i EU odlučili su tada da predaju Sarajevo muslimanima i pomognu u etničkom čišćenju srpskog naroda iako je oko 70 odsto zemljišta u gradu i okolini u katastarskom vlasništvu Srba, kojih danas u Sarajevu živi samo oko četiri odsto u odnosu na prijeratno stanje. Prema popisu iz 1991. godine, u Sarajevu je živjelo 157.000 Srba.

SRBI SE HRABROŠĆU I STRPLjENjEM ODUPRLI SATIRANjU NACIONALNOG IDENTITETA

Istoričar Draga Mastilović izjavio je ranije Srni da bi se cijela istorija srpskog naroda na prostoru Sarajeva mogla sažeti u rečenicu da je to bio veoma dug, viševjekovni kontinuitet trajanja i zatiranja, jer koliko dugo Srbi traju na ovim prostorima toliko traju i nastojanja da se oni, ako ne sasvim zatru, ono barem svedu na mjeru i prostor koji drugima odgovara.

- Ono što se desilo sarajevskim Srbima u posljednjoj deceniji 20. vijeka predstavlja vrhunac procesa zatiranja, i to ne samo fizičkog već i ekonomskog, kulturnog, duhovnog, istorijskog, da bi se to na kraju pretvorilo u zatiranje pamćenja i prava na pamćenje koje, nažalost, i danas traje - naveo je Mastilović.

U tom ratnom periodu, rekao je on, Sarajevo nije bilo pod opsadom već podijeljen grad u čijem je muslimanskom dijelu postojao čvrst unutrašnji obruč koji nije dozvoljavao civilima da ga napuste.

Predsjednik Skupštine Organizacije vojnih starješina Republike Srpske pukovnik Blagoje Kovačević izjavio je ranije Srni da borba srpskog naroda devedesetih godina prošlog vijeka nije bila samo odbrana, već i dokazivanje da je riječ o prostorima na kojima su Srbi živjeli vijekovima, jer su njihovi preci tu bili starosjedioci koji su gradili sve segmente života.

On je podsjetio da je zima 1996. godine pokazala svoju najsuroviju stranu, snijeg je padao svaki dan, nanosi su bili visoki, a temperatura je noću padala i ispod minus 20 stepeni Celzijusovih, tako da se egzodus sarajevskih Srba odvijao pod izuzetno teškim uslovima.

Prema njegovim riječima, traženje novog doma na Palama, u Bratuncu, Bijeljini, Zvorniku, Trebinju, Milićima, Sokocu, Rogatici, Gacku, Bileći, Brčkom, Banjaluci, Doboju ili Prijedoru bilo je "svojevrsno magnovenje, košmar i, gotovo, biblijska seoba".

EGZODUS SARAJEVSKIH SRBA – EPSKA KOLONA ŽIVIH I POKOJNIKA

Režiser Dragan Elčić napomenuo je da su Srbi po februarskom i martovskom nevremenu 1996. godine krenuli u neizvjesnost, iz otetog im grada, noseći sa sobom svoje mrtve, što je jedinstven događaj u savremenoj istoriji.

- Srbi u koloni napuštaju Sarajevo. To je kolona živih i mrtvih. Oko 3.500 poginulih srpskih boraca iskopani su iz grobalja svih sarajevskih opština. A ta glina je teška, mnogo teška. Svaki dan sam kopao grobove sa svojim sunarodnicima i saborcima i snimao kamerom. Kopali smo mrtve da bi zajedno krenuli sa živima u nepoznato - rekao je ranije Srni Elčić.

On smatra da je egzodus sarajevskih Srba događaj koji govori o posljedicama tragičnog sukoba u BiH i vječni simbol samožrtvovanja sarajevskih Srba zarad mira i opstanka Republike Srpske.

SRBI SU LAKŠE PODNIJELI RAT NEGO NAPUŠTANjE VJEKOVNIH OGNjIŠTA

Nekadašnji borac Vojske Republike Srpske Vaso Elez objašnjava da je mnogim Srbima lakše bilo preživjeti rat, braneći svoje porodice, slobodu i dostojanstvo, nego prihvatiti egzodus iz tadašnjih sarajevskih opština koje su nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma pripale FBiH.

Ono što su Srbi sačuvali u ratu, na bojnom polju, ističe on, izgubili su za zelenim stolom u Dejtonu tako da su, iako su bile pod kontrolom srpske vojske, opštine Ilijaš, Hadžići, Ilidža, Vogošća i Novo Sarajevo, ali i dio Starog Grada, dodijeljene muslimansko-hrvatskoj federaciji.

- Ta vlast im nije garantovala nikakvu bezbjednost, naprotiv, Srbi su bili izloženi bezočnim prijetnjama da će biti uhapšeni svi borci Vojske Republike Srpske, a izostala je i podrška mirovnih snaga, odnosno predstavnika međunarodne zajednice u BiH - istakao je ranije za Srnu Elez, bivši sekretar Boračke organizacije Istočno Novo Sarajevo.

Oko 1.000 poginulih boraca sa sarajevskog ratišta ekshumirano je tada i njihovi posmrtni ostaci sahranjeni su na Srpskom vojničkom spomen-groblju Novi Zejtinlik na Sokocu, dok su tijela mnogih stradalih Srba, što vojnika što civila, porodice sahranile na drugim mjestima u Republici Srpskoj.

Srbi sa Grbavice posljednji su napustili Sarajevo 16. marta 1996. godine, a već 19. marta ovo sarajevsko naselje palo je pod kontrolu muslimanskih vlasti.

Vojska i civili, pod vođstvom civilne vlasti i brigadnog sveštenika protojereja-stavrofora, sada upokojenog, Vojislava Čarkića, kojeg su parohijani od milošte zvali pop Žuća, na rukama su u nijemoj koloni, uz Vraca, iznijeli krst i zvono sa osveštanih temelja crkve koja je trebala da bude izgrađena na Grbavici. Čin osveštenja obavili su Njegova svetost patrijarh srpski Pavle i patrijarh cijele Rusije Sergej Drugi.

Taj krst i zvono danas dominiraju novoizgrađenom Crkvom Svetog velikomučenika Đorđa u Miljevićima.

Prota Vojo ranije je objašnjavao da nisu tačne priče o nekakvom presingu za odlazak Srba sa Grbavice nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma jer su oni jednostavno morali otići da bi spasili gole živote.

- Nikakvog presinga nije bilo za odlazak Srba iz Sarajeva nakon Dejtona, oni su bukvalno morali da odu da bi sačuvali svoje živote i izbjegli montirane optužnice i sarajevske kazamate - govorio je prota Vojo, major srpske vojske.

Nakon sarajevske golgote i masovnog premještanja na teritoriju Republike Srpske počinje izgradnja Srpskog Sarajeva, sadašnjeg Istočnog Sarajeva.

Vremenom se ovaj novi grad na samoj granici dva entiteta širio i postao jedan od modernijih na koji se naslanja šest opština.

Priredio: Ognjen Begović