Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Grujo Novaković – narodni heroj sa Sokoca

Grujo Novaković je rođen u činovničkoj porodici 23. aprila 1913. u Sokocu. Gimnaziju je pohađao u Foči, Bosanskoj Gradiški, Sarajevu i Banjaluci, dok je pravo studirao i diplomirao na Beogradskom univerzitetu.

U revolucionarni omladinski pokret se uključio još u višim razredima gimnazije, te je učestvovao u đačkim štrajkovima i sukobima s frankovcima u banjalučkoj gimnaziji. Nakon mature učestvovao je i u demonstracijama protiv Vlade Bogoljuba Jeftića.

Kada je 1933. godine postao član Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ) počeo je aktivan rad na organizovanju šumarskih radnika na Romaniji i oko Han Pijeska. Tu njegov rad ne završava, nego dobija novi zamah, jer se za vrijeme studija u Beogradu još više aktivirao u radu sa studentskom omladinom.

U Ujedinjenu studentsku omladinu ulazi kao član Zemljoradničkog kluba, a nakon toga, 1936. godine postaje član Komunističke partije Jugoslavije (KPJ).

Zbog učestvovanja u mnogim akcijama i demonstracijama KPJ na Beogradskom univerzitetu, dva puta je bio hapšen i držan u policijskom zatvoru.

Važna uloga u Narodnooslobodilačkoj borbi naroda Jugoslavije

Napad Sila osovine aprila 1941. godine zatekao je Novakovića na odsluženju vojnog roka u Jugoslovenskoj vojsci.

Nakon kapitulacije uspio je da izbjegne zarobljavanje i vrati se u rodno mjesto, u kojem je, odmah po povratku, preuzeo rukovođenje partijskom organizacijom na Romaniji i Glasincu. Bio je jedan od organizatora ustanka na Romaniji i učestvovao je u svim borbama na Romaniji. Poslije oslobođenja Sokoca postavljen je za komandanta Komande mjesta, kao iskusan politički radnik i istaknut borac u Romanijskom partizanskom odredu.

Ubrzo je izabran i za prvog predsjednika Narodnooslobodilačkog odbora u Sokocu, a poslije formiranja Okružnog komiteta KPJ za Romaniju postao je njegov član.

Politički komesar Romanijskog partizanskog odreda postaje u januaru 1942. godine, a iste godine u ljeto je izabran za sekretara Okružnog komiteta KPJ za Romaniju. Na toj funkciji ostaje do početka 1944, kada je imenovan za političkog komesara 20. romanijske udarne brigade. Bio je vijećnik ZAVNOBiH-a i zamjenik vijećnika AVNOJ-a, a krajem 1944. izabran je u Izvršni odbor Oblasnog Narodnooslobodilačkog odbora za istočnu Bosnu i radio je na organizovanju narodne vlasti u tom dijelu Bosne i Hercegovine. Pri završetku rata izabran je za predsjednika Okružnog narodnog odbora za Sarajevo.

Politički život Gruje Novakovića

Nakon rata, Novaković se posvetio političkoj karijeri, te je obavljao niz odgovornih funkcija.

Bio je član Okružnog komiteta KPJ za Sarajevo, Izvršnog komiteta Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine, Izvršnog vijeća Skupštine SR Bosne i Hercegovine, od 1964. do 1969, Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, biran na Sedmom kongresu 1958, Kontrolne komisije Saveza komunista Jugoslavije, biran na Osmom kongresu 1964, Savjeta federacije te član i predsjednik Centralne revizione komisije Saveza komunista Jugoslavije, biran na Šestom kongresu 1952. godine.

U više saziva Savezne i Republičke skupštine bio je poslanik, ali i predsjednik Okružnog narodnog odbora Sarajeva, Komisije državne kontrole BiH, te Statutarne komisije SKJ od Devetog kongresa SKJ 1969. godine.

Novaković je obavljao funkciju sekretara Oblasnog komiteta KPJ za Sarajevo, Izvršnog vijeća Narodne skupštine Bosne i Hercegovine i Gradskog komiteta Saveza komunista Sarajeva, pomoćnika generalnog sekretara Vlade FNRJ, a bio je i generalni sekretar u Državnom sekretarijatu za inostrane poslove.

Novaković je ostao upamćen i kao jedan od članova prve kabine sarajevske žičare, na njenom svečanom otvaranju 1959. godine.

Kao članovi Izvršnog komiteta Centralnog komiteta Bosne i Hercegovine, on i Nisim Albahari su sa tadašnjim gradonačelnikom Sarajeva Ljubom Kojom 3. maja 1959. godine u 12.20 časova prvi iz Sarajeva krenuli ka Trebeviću.

Za svoj aktivan društveno-politički rad dobio je 1974. godine nagradu ZAVNOBiH-a. Nosilac je Partizanske spomenice 1941. i drugih jugoslovenskih odlikovanja. Ordenom narodnog heroja odlikovan je 27. novembra 1953. godine.

Grujo Novaković je preminuo 6. oktobra 1975. godine u Beogradu i sahranjen je u Aleji narodnih heroja na Novom groblju.

Opjevan u mnogim pjesmama

Njegovo herojstvo opjevano je u mnogim pjesmama, a mi vam donosimo jednu.

Grujo Novaković i paša od Zagorja

Knjigu piše paša od Zagorja,

pa je šalje na ravno Grahovo,

na koleno Milutinu knezu:

"O, čuli me, Milutine kneže,

da mi spremiš trideset odaja,

sve to, kneže, za moje delije,

da mi spremiš vina i rakije,

sve to, kneže, za moje delije,

da mi spremiš kave i duana,

što će trajat za petnaest dana,

i da spremiš trides(et) devojaka,

da mi služe trideset delija,

i da spremiš dilber Anđeliju,

da me čeka na bijelu kulu,

da je ljubim za života tvoga;

ako li mi to učinit(i) nećeš,

ajd izađi mene na megdana,

da junački megdan podelimo!"

Taka knjiga doše na Grahovo,

na koleno Milutina kneza;

knjigu čita, a suze proliva,

al ga gleda dilber Anđelija:

"O moj babo, Milutine kneže,

mnoge su ti knjige dolazile,

prije mene, a i poslije mene,

na ni jednu suze lio nijesi,

a danas te grozne suze liješ;

da l te neko zove na megdana,

pa si, babo, mlogo ostario,

pa ne možeš megdan d(ij)eliti?"

Kad to začu Milutine kneže,

odgovara, teško uzdišući:

"Šćeri moja, dilber Anđelija,

do danas mi (tvoji) prosci dosadiše,

a danas me ljuto ucveljiše,

evo knjiga paše sa Zagorja:

paša ište trideset odaja,

i u njima trides(et) devojaka,

da mu služe njegove delije;

i još traži vina i rakije,

i još traži kave u duvana,

da gozbuju za petnaest dana;

a tebe ću, ćeri, opremiti,

da ga čekaš na bijelu kulu,

da te ljubi za života moga,

zato grozne suze prolijevam!"

Kad to začu dilber Anđelija,

proli suze niz bijelo lice,

pa uzima pero i papire,

peretom je (u) obraz udarala,

po obrazu krva je pustila,

pa je sitnu knjigu napisala,

pa je šalje gori Romaniji,

na koleno Novaković Gruja:

"O moj brate Novaković Grujo,

brže da si dvoru bijelome,

a sa tvojih trideset hajduka,

jer su mene preprosili Turci,

preprosi me paše od Zagorja,

evo njega u nedelju prvu,

u nedelju koja prva dođe,

sa njegovih trideset delija!"

Knjiga ode gori Romaniji,

na koleno Novaković Gruju;

knjigu čita, pa družinu viče:

"Pritežite te lake opanke,

pripašite šarene silave,

zadenite po dve puške male,

i spodbite mrke ceferdare,

a i britke sablje pripašite,

ići ćemo na ravno Grahovo!"

Kad ujutru jutro osvanulo,

osvanulo i sunce granulo,

Grujo stiže u ravno Grahovo,

baš pred dvore Milutina kneza,

pa zadrka alkom na vratima;

istrčala dilber Anđelija,

otvori im velike kapije,

a Grujicu poljubi u lice,

a družinu u bijele ruke,

pa ih vodi na bijelu kulu,

navali im vina i rakije,

i prinese razne đakonije,

pa hajduci malo odmoriše.

I legoše sanak boraviti

Kad ujutro jutro osvanulo,

sve probudi dilber Anđelija,

i donese ruo devojačko,

te obuče trideset hajduka,

i napravi trides(et) devojaka,

da (sa)čekaju trideset Turaka;

a grujicu lijepo obuče,

i ostavi ga u bijelu kulu,

da sačeka pašu sa Zagorja;

tad Grujica društvu govorio:

"Svaki svoga dobra sačuvajte,

a ja ću prvi pašu pogubiti,

i na kulu prozor otvoriti

opaliti dvije puške male,

a vi Turke sabljom pokoljite!"

Kao što rekoše, tako učiniše.

Vladimir Bovan, Lirske i epske pesme Kosova i Metohije (studentski zapisi srpskih narodnih umotvorina sa Kosova i Metohije)

Sokolac čuva uspomenu na svog heroja

Osim herojskih, narodnih pjesama, uspomena na velikog Gruju Novakovića čuva se i u Sokocu.

U svom rodnom mjestu, jedna od ulica nosi njegovo ime.