Za 132 dana 1941. godine u kompleksu logora Gospić – Jadovno – Pag ubijeno je 38.000 pravoslavnih Srba, među njima i 73 sveštenika Srpske pravoslavne crkve.

Na kraju funkcionisanja tog logora, pred dolazak italijanskih okupacionih vlasti, ustaše su, u noći između 14. i 15. avgusta 1941, na ostrvu Pagu ubile oko 800 ljudi. Procjenjuje se da je na tom ostrvu, u logorima Slana i Metajna, tokom četiri mjeseca ubijeno više od 8.000 ljudi.

Na ostrvu Pagu su tokom četiri mjeseca 1941. putem smrti išli i preci predsjednika Udruženja „Jadovno 1941“ iz Banjaluke Dušana Bastašića, koji je svoju potragu za njima počeo kada je saznao da je prvi logor za žene i djecu u NDH bio logor Metajna na Pagu.

- Među dokumentima koje sam našao bilo je svjedočenje Mađara Jože Balaža, koji je rekao da je prilikom dolaska na Pag bio smješten u barake u kojima su prije njega boravili Srbi. Na jednoj gredi bila su urezana prezimena Popara i Popović i mjesto Grubišino Polje. To je bilo prvo saznanje - navodi Bastašić.

Prema njegovim riječima drugo saznanje dobio je iz izjave ustaše koji je isleđivan nakon rata zbog zločina koji su mu stavljeni na teret.

- On je pomenuo veći broj Grubišinopoljaca koji su bili na Pagu, a odatle preko uvale Rođanka i Karlobaga odvezeni do velebitskih jama. Tamo je među 487 Srba iz Grubišnog Polja ubijen moj djed Luka, inače Solunac, njegov brat Rade, moj stric, osamnaestogodišnji Stevan, mamin otac, djed Milan, njegov brat Lazar - kaže Bastašić.

U noći između 14. i 15. avgusta 1941. izvršena je masovna likvidacija Srba na Pagu zbog saznanja da će na taj prostor doći italijanski fašisti i zatvoriti gospićku grupu logora.

- Oni su žene i djecu dovezli dva dana prije 14. avgusta i logorisali neposredno uz jevrejski logor da bi ih 14. poveli preko kamenjara do dva i po do tri kilometra udaljenog mjesta iznad uvale Malin, na rtu Slana, gdje su iskopane grobnice dužine 50 i dubine tri metra, sa postraničnim grobnicama što je ličilo na riblju kost. Tu su ih pobili - ističe Bastašić.

Navodi da je sreća što su Italijani odlučili da ih ekshumiraju i tako sačuvaju bar neke dokaze o zločinu.

- Ekshumirali su 793 leša, od toga leševe 91 djeteta starosti do 15 godina - istakao je Bastašić.

Prema procjenama Đure Zatezala, u koncentracionom logoru Gospić-Jadovno-Pag je za 132 dana ubijeno više od 40.000 ljudi, a od tog broja 8.000 je stradalo na ostrvu Pag u logorima Slana i Metajna, kao i u vodama Jadranskog mora.

Oko 2.000 logoraša, uglavnom Jevreja, preživjelo je masakre u gospićkoj grupi logora, ali ne i ustaški teror. Muški dio logoraša transportovan je u novoformiran logor Jasenovac dok su žene i djeca završili u logoru Jastrebarsko. Samo jedan Srbin preživio je boravak u gospićkoj grupi logora i Jasenovcu, kao i proboj iz Jasenovca.

Na zločine počinjene na Pagu prije 82 godine danas podsjeća samo Časni krst koje je udruženje „Jadovno 1941“ postavilo 2015. godine pošto je svaki pokušaj obnavljanja porušenih spomen-obilježja završavao njihovim ponovnim uništavanjem, posljednji put 2013. godine.

Piše: Aleksandar Milivojević