Srednjovjekovne nekropole stećaka u okolini Pala

10.01.2024. 08:36
6
IZVOR: katera.news

Krajem 12. vijeka Bosna se formirala kao posebna država, a time se izdvaja i posebna crkva koja se naziva hrišćanskom. Preko crkve se širi običaj sahranjivanja pod stećcima. To razdoblje od početka 13. do kraja 16. vijeka ostavilo je značajnog traga u predjelu Pala.

U odnosu na ostale opštine Istočnog Sarajeva i Sarajeva, na Palama je ustanovljena najveća brojnost stećaka (oko jedne trećine). Ukupno je 1.828 stećaka, koji su grupisani u 99 nekropola. Ako se uzme da Pale imaju 72 sela, znači da broj znatno premašuje. Ovolika rasutost stećaka govori o dugom vremenskom periodu njegovog običaja sahranjivanja pod stećcima.

"Ti su hrišćanski grobovi načinjeni od ogromnih komada tesanog kamena izrađenih u obliku magarećih samara i sličnih grobnim pločama u našim crkvama (misli se u Francuskoj)".

Slika

Stećci u okolini Pala/foto: palelive.com

Stećci su izgrađeni od kamena "stanca", krečnjaka (konglomerata) ili pješčara. Veličina nekropole kreće se od jednog do 223 stećka. Zanimljivo je da su tri najveće nekropole u tri sela jedno do drugog na istoku od Pala, a u podnožju južnih obronaka Romanije: Hotočina, Stajna i Podmjedenik. Najčešća je orijentacija u pravcu istok-zapad. Svi su, bez izuzetka, smješteni na kosama, na glavicama i pored starih puteva. Tako ih gotovo polovinu susrećemo pored carigradske džade.

Nekropole nisu otkopavane ili temeljito proučavane. Njihovo prekopavanje, čini nam se, ne bi donijelo naročito otkriće, jer je sadržina grobova ispod stećaka siromašna, u njima su samo kosti. Već 55 godina prepričava se događaj koji se desio na Jajinom Dolu u nekropoli stećaka Hotočine. Vukući balvane, volovi su nehotice zakačili jedan nadgrobni spomenik i on se otvorio, u njemu je ležao muški kostur. Svi zubi u lobanji, a butne kosti duže od dvometraša, bijele i zdrave. Kasnije su došli hodža i srpski sveštenik i naizmjenično su, svaki po svojim običajima, očitali pogrebnu molitvu za taj kostur. Nakon toga, vraćena je nadgrobna gromada, tamo gdje je vjekovima bila.

Slika

Stećci na pravoslavnom groblju/foto: palelive.com

Svatovska ili kaurska mramorja

Kameni monolitni blok obrađivan je klesanjem i glačanjem. Majstori su tesali stećke i uklesavali slova i ornamente, zvali su se dijaci i kovači. Odatle su prezimena Kovač, Kovačević i slično. Oblici nadgrobnih spomenika najčešće su u obliku kuće-sanduka (78 odsto), ploče (11 odsto), sljemenaka-sarkofaga (10 odsto) i najmanje u obliku krsta (1 odsto). Oblici su proizašli iz tradicije i estetskih mogućnosti sredine u kojoj su oblikovani. Ukrašavanje stećaka reljefnim motivima, postavljanje natpisa i veće dimenzije vezani su za isticanje staleškog statusa sahranjenog. "Što bogatiji, to veći teret nosi".

Nekoliko nekropola naziva se svatovskim, ali to nema većeg značaja, jer takvih grobalja ima više. O njima se ponavlja priča da su tu sahranjeni izginuli u susretu dvojnih svatova, koji su se na tom mjestu dočekali i potukli se. Osim svatovskih grobova pojavljuju se nazivi: mramorje, kaursko groblje, malo mramorje, grčko groblje, mramorac, djevojačko groblje, grobljaja, kami, biljeg, međaš. Tamo gdje nema naučne istine utemeljene na istraživanjima, obavezno je tu narodna mašta, najčešće emotivnog sadržaja: otimanje djevojke (nevjeste), smrzavanje svatova, susret dvije vojske, žrtve hajduka.

Slika

Sirotinj kamen u Bogovićima/foto: Pale i Paljani M.Đ.

„Ovi kami usjekoh“

Natpisi na grobnim spomenicima klesani su na onovremenom govornom jeziku, pa kao takvi imaju izuzetnu kulturnu vrijednost i služe kao izvorni spomenici za proučavanje istorije, jezika i pisma. 

Pisari (dijaci i kovači) putovali su od sela do sela i izrađivali spomenike i urezivali ornamentiku u njih. Lokacija grota (majdan kamena,kamenolom) uvijek je iznad nekropole. Na licu mjesta dijak je obavljao svoj posao i kada je gromada bila gotova, prevlačila se zaprežnom stokom do određenog groba. Na ovo nas navodi činjenica da se u svim grotovima nađe i poneki nedovršen spomenik (Hotočina, Gornje Pale).

Zapaža se činjenica, da se srpsko stanovništvo ophodi prema ovim starinama sa naglašenom pažnjom i pijetetom. Smatrali su ih hrišćanskim i pravoslavnim, pa su pretežno te nekropole pomiješane sa savremenim grobljima ili su u neposrednoj blizini. Nismo našli srpsku kuću koja je u svojim temeljima upotrebljavala kamene blokove. Međutim, kod muslimanskih kuća to se može naći (Hotočina). Srbi smatraju da bi to bilo prokletstvo i tabuisanim, zabranjenim predmetima i narušavanje te zabrane povlači sa sobom tešku bolest i smrt.

Ovakvom kulturnom baštinom Paljani, ali i svi drugi stanovnici Istočnog Sarajeva, mogu biti izuzetno ponosni. Svi natpisi dati su ijekavicom, što se zaključuje da je ovo narječje dosta staro.

“Ovi kami usijekoh na se za života...“ Po ukrasima i ljepoti ističu se stećci u Buđu i Brnjici i oni su svrstani u drugu, a svi ostali u treću kategoriju. Odavde, tačnije iz sela Bogovića 1954. godine otuđen je jedan sarkofag i prenesen u Muzej grada Sarajeva. Taj je spomenik bio ukrašen motivima iz lova i vukom. Četiri zaseoka preuzela su toponim od nekropola i nazivaju se Mramorje. Zanimljivo je da nijedna lokacija nekropola ne nosi toponim od brojnih naziva za bogumile, bogomili, patareni, kudugeri, babuni, manihejci, katari, albagenzi, begani, gazari, kalojani i mnoštvo drugih naziva za jeres iz 10. vijeka.

Mišljenje je V. Skarića da je „stećke postavljalo plemstvo, veliko i malo, koje je gospodarilo ratarskom zemljom i ratarskim narodom. Još se priča u Hercegovini da je svaka porodica imala po jedan takav grob i bele, ko nije te grobnice imao da ga nisu smatrali za kućevića“ (124/55).

Ako ovo mišljenje prihvatimo kao ozbiljno onda se može pretpostaviti da je srednji vijek bio zaista materijalno bogatiji od sadašnjeg vremena i imao više odžakovića, koljenovića, sojevića...

Tekst preuzet iz publikacije Mojsija Đerkovića „Pale i Paljani“

Priredio: Goran Karišik

Komentari 6
  • Generic placeholder image
    Antilopa 11.01.2024. 01:22
    Izvanredan članak, kamo sreće da se plasira više ovakvog sadržaja.
  • Generic placeholder image
    Spale 10.01.2024. 09:32
    Stećak je izraz koji je plasiran od strane Austro-Ugarske carevine, sa namjerom da se odvoji od lokalnog stanovništva i da mu se dodijeli nekakav mističan karakter i nepoznato porijeklo. Mramor je izraz koji se koristi među nama, i nikada nisam čuo ni jednog đeda ili babu da je upotrijebio izraz stećak.
  • Generic placeholder image
    Rale 11.01.2023. 16:20
    Svaka čast Kateri i Karišiku na ovom članku! Decenijama se čudim da niko toliki broj stećaka na našoj regiji ne pominje, a poslije se čudimo što nam našu istoriju i spomen obilježja kradu novokomponovani Bošnjaci i malo stariji Hrvati. Bosna i stećci su od vajkada srpski i pravoslavni i to se pod hitno mora autorizovati i zaštiti.
  • Generic placeholder image
    Srbin 10.01.2021. 21:07
    Srednjevjekovna Bosna je bila geografska odrednica, toponim, i znači isto što i Šumadija, a stanovništvo su bili Srbi. Hrvati se počinju pojavljivati tek od 11. 12. Vijeka i kasnije i to su bili većinom Srbi katolici, hrv. etnicitet im je nametnut
  • Generic placeholder image
    Srbin 10.01.2021. 21:01
    Bosna nije bila samostalna država već srpska pokrajina, kraljivena tek posle Nemanjića i po osnovu nasljedstva od Nemanjića, Tvrtko kao potomak Nemanjića je krunisan i bio je kralj Srba i Bosne, dakle srpski kralj, nikada bosanski.
  • Generic placeholder image
    Srbin 10.01.2021. 20:55
    U tekstu navedeni narodni nazivi za takve grobove a u naslovu stećci, to je izmišljena riječ da bi se oduzelo srpsko porijeklo grobova.
Povezane vijesti
Promovisana 134 diplomca Filozofskog fakulteta na Palama Promovisana 134 diplomca Filozofskog fakulteta na Palama
Učenici Srednjoškolskog centra ,,Pale" u okviru manifestacije Dani knjige posjetili drugare u Udruženju „Sunce“ Učenici Srednjoškolskog centra ,,Pale" u okviru manifestacije Dani knjige posjetili drugare ...
Uručena priznanja, zlatni i srebrni znak istaknutim pojedincima Uručena priznanja, zlatni i srebrni znak istaknutim pojedincima
Najčitanije
  • Ragib Halilović – Heroj sa Grbavice
    23h 25m
    7
  • Selo koje je prokleo car Lazar i danas živi kletvu
    23h 30m
    1
  • Maturantima po 100 KM od Opštine Istočna Ilidža (FOTO)
    17h 33m
    4
  • U toku uviđaj u stanu gdje su pronađena tijela žene i dvoje djece
    13h 11m
    0
  • Nagrađeni pobjednici konkursa povodom obilježavanja Dana Prve sarajevske mehanizovane brigade
    17h 58m
    0