Publicista Dragan Mijović izjavio je Srni da su odavno brisani tragovi o vlasništvu pravoslavne imovine u Sarajevu i da neki izvori pominju tapiju iz 1660-ih godina kojom je Srpsko-pravoslavna crkvena opština upisana kao vlasnik groblja koje se nalazilo na području gdje su danas zgrade Parlamentarne skupštine i Savjeta ministara, a koja je stradala u jednom od brojnih podmetnutih paljevina Stare crkve i Srpske varoši sarajevske.

- Pominje se i da je groblje bilo nekad uknjiženo i na samu obnovljenu Srpsku patrijaršiju u Peći /1577-1766/ da bi se na taj način groblje, a posebno vrlo atraktivni slobodni dio parcele bolje pravno zaštitio od lokalnih turskih silnika, pohlepnih na materijalna dobra - istakao je Mijović.

On kaže da je srpski patrijarh mnogo jače mogao intervenisati kod travničkog vezira, a i kod samog velikog vezira u Carigradu posebno za mandata Mehmed-paše Sokolovića /1565-1579/, poturčenog Srbina koji je dao obnoviti Pećku patrijaršiju na čelu sa njegovim bratom Makarijem Sokolovićem.

- Postoje pisani tragovi da je tokom 17. vijeka Srpsko-pravoslavna crkvena opština više puta tražila i dobila zaštitu bosanskog vezira od samovolje lokalnih spahija koji su htjeli nametnuti porez na grobljansku parcelu, o čemu je svojevremeno u listu `Javor` pisao mitropolit Sava Kosanović - napominje Mijović.

NASRTAJI NA IMOVINU

Mijović ukazuje da je bilo i drugih bezobzirnih nasrtaja na groblje.

- Prilikom utvrđivanja vratničkog bedema i zidanja kule `Žute tabije` 1729. godine po naređenju bosanskog vezira Ahmet-paše Skopljaka, sa groblja je uzeto i uzidano stotine najstarijih mramorova /stećaka/ kamenih krstova i drugih spomenika. Sa njima je nestalo vrijedno svjedočanstvo minulih vijekova - konstatuje Mijović.

On otkriva da je slično činjeno i kod utvrđivanja korita Miljacke.

- Na Vasiljevoj bašči spomenici su izrađivani od kamena iz obližnjih kamenoloma najviše `od naše Reše`. Treba reći da je bilo malo prostih manjih krsova, preovladavali su za to vrijeme vrlo solidni krstovi po veličini i izradi što govori o dobrom materijalnom statusu tadašnjih žitelja. Među njima su se isticale desetine spomenika bogatijih srpskih trgovačkih, zanatlijski i svešteničkih porodica - istakao je Mijović.

On navodi da su posebno monumentalni bili spomenici i grobnice trojice srpskih vladika - zahumsko-hercegovačkog Aksentija /1751-1760/, dabrobosanskog Pajsija /1794-1802/ i zvorničkog Joanikija /1804-1807/.

- Bili su urađeni od finog kamena sa majstorski izvedenim ornamentima i natpisima sa grbovima njihovih eparhija. I bez posebnog vještačenja bilo je vidljivo da su radi pljačke masivne nadgrobne ploče pomjerane polomljene i okrnjene - otkriva Mijović.

GUBILIŠTE

Mijović kaže da je u periodu austrijske uprave sa istočne strane groblja na mjestu današnjeg "Sarajevo siti centra", sagrađena 1882. godine prva fabrika duvana koja je 1960. preseljena na današnju lokaciju u Pofaliće.

- Malo je poznato da je upravo na tom mjestu, uz grobljansku ogradu za turskog zemana bilo gubilište gdje su nad prestupnicima izvršavane smrtne kazne davljenjem gajtanom, odrubljivanjem glave, a kasnije vješanjem. Odmah uz sjevernu stranu groblja sagrađena je željeznička stanica za takozvani ilidžanski voz. Pruga se otprilike poklapala sa današnjom tramvajskom koja ide od Marijin dvora ka zapadu. Zbog tih dominantnih objekata groblje neki prozvaše i `kod ilidžanske stanice` ili `kod duvanske fabrike` - naveo je Mijović.

Mijović koji barata istorijskim činjenicama konstatuje da su potom širenjem grada njegovi urbani dijelovi doprli i do nekad periferne carine i same grobljanske ograde.

GROBLjE SVETIH ARHANGELA MIHAILA I GAVRILA

- Aktom od 3. avgusta 1882. vladin povjerenik za Sarajevo je zabranio dalje sahranjivanje zbog `zdravstvenih obzira`. U dijelu prema sadašnjem Filozofskom fakultetu bio je prazan prostor, bez grobnica, koji je vremenom služio kao sjenokos ili vojno odlagalište. Srbi zbog zabrane na brzu ruku otvoriše jedno groblje na obronku Trebevića iznad Kovačića. No, i to im bijaše osporeno, što primora opštinu da po paprenoj cijeni, na brzu ruku, kupi parcelu na Koševu septembra 1884. godine koju im je vlada odredila i tu se formira novo groblje Svetih Arhangela Mihaila i Gavrila -naveo je Mijović.

Mijović precizira da je groblje osveštao 12. oktobra 1884. mitropolit Sava Kosanović.

- Jedan manji dio groblja `na Carini` za turskog zemana bio je dat pod zakup katoličkoj zajednici za potrebe sahrana. Međutim, poslije austrougarske okupacije oni kao pripadnici `carske vjere` postadoše miljenici tih vlasti, koje su ih neskriveno favorizovale u svakom pogledu, tako da katolička crkva oličena u agresivnom biskupu Štadleru odjednom izreče svoje pravo na polovinu cijele grobljanske parcele. Povede se desetogodišnja parnica koja se okonča presudom u njihovu korist februara 1915. godine u okolnostima kada progonjena srpska zajednica nije smjela istaći prigovor, a i da jeste ishod te sudske farse bi bio isti. Potpuno je jasno da o njihovom `povijesnom stoljetnom pravu` ne može biti ni govora, kad je tek sredinom 19. vijeka, i to uz pomoć Srba, fra-Grga Martić sagradio jednu malu kapelu kao prvu katoličku bogomolju u Sarajevu - priča Mijović.

ESHUMACIJA

Mijović dodaje da su u novoj državi Kraljevini SHS gradski oci ponovo postavili pitanje Groblja na carini koje bi trebalo ekshumirati radi dalje urbanizacije tog prostora.

- Crkvena opština je pristala na ekshumaciju i prenošenje grobnih ostataka na novo pravoslavno groblje na Koševu, tek kad je u urbanistički plan ucrtano da će na dijelu te parcele biti sagrađena zgrada bogoslovije sa pripadajućim hramom. Tada je i katolicima za njihov dio groblja Srpsko-pravoslavna crkvena opština isplatila pozamašnu sumu od 500 hiljada dinara - otkriva Mijović.

On napominje da je prekopavanje groblja na Carini i ekshumacija bilo planirano za jun 1935. godine, ali da je to stalno odlagano da bi radovi konačno otpočeli tek u martu 1939. godine.

Mijović kaže da prije priče o ekshumaciji ovog najstarijeg sarajevskog groblja i planovima za gradnju bogoslovije na toj lokaciji, treba iznijeti nekoliko zanimljivih činjenica o samom groblju i njegovom velikom kulturno-istorijskom značaju, kao svjedočanstvu jedne epohe, ali i tadašnjim srpskim žiteljima grada Sarajeva.

- Groblje je bilo ograđeno kamenom ogradom sa velikom kapijom koja se ključala teškom bravom. Čuvanje, održavanje, kao i svi troškovi za turskog zemana bila je odgovornost Srpsko-pravoslavne crkvene opštine sarajevske koja je vijekovima plaćala čuvare, uvijek Srbe koji su i stanovali u crkvenoj kući tik uz groblje - priča Mijović koji je do detalja upoznat sa svim što je predstavljalo imovinu Srba i Srpske pravoslavne crkve /SPC/.

Mijović napominje da su oni popravljali kapelu, ogradu, staze, kosili travu, krčili grmlje i radili sve druge potrebne poslove, te dodaje da je ta kuća po zatvaranju groblja izdavana pod zakup.

- Kada su u pitanju razne naknade vlastima, u arhivu Crkvene opštine sačuvane su mnoge bilješke, poput one da je 25. marta 1678. Pašinom divanu `poradi groblja` isplaćeno 17.310 aspri, zatim tri godine kasnije još 12.580 aspri i tako redom - precizira Mijović.

STOTINE KAMENIH KRSTOVA UZIDANO U BEDEME VRATNIKA

Mijović navodi da su Turci su 1729. godine stotine kamenih krstova i mramorova sa ovog groblja uzidali u bedeme na Vratniku, tako da je malo njih od prije tog vremena preostalo.

- U lapidarijumu Zemaljskog muzeja u Sarajevu iz groblja na Carini prenesena su dva sarkofaga sa poklopnom pločom iz 15. vijeka. U jednom od njih se nalazila čuvena staklena čaša koja je danas jedan od najvrednijih eksponata srednjovjekovne zbirke - ističe Mijović.

Mijović naglašava da su najstariji preostali spomenici u groblju iz 16. vijeka i da su svi nosili isključivo natpise na ćirilici.

- Jedan od najstarijih krstova pripadao je nekom Damjanu koji se upokojio 1652, sličan stari spomenik Jeftan Despić prenio je u portu Stare crkve na Čaršiji. Tokom istraživanja lokaliteta starog groblja na Carini, doktor Vladislav Skarić i Darinka Despić su sakupili mnoge artefakte i pohranili ih u Muzej Stare crkve - kaže on.

Mijović napominje da će u Muzeju Stare crkve kasnije završiti i fragment jedne nadgrobne ploče ispisane ćirilicom iz 1743. godine.

- Ta nadgrobna ploča bila je uzidana u cokl kafane `Tilava` koja se nalazila na Marijin dvoru u uglu ulica Vojvode Putnika i Branimira Ćosića gdje je upravo nekad bio i sjeveroistočni ugao groblja na Carini - rekao je on.

Tu ploču je, kaže Mijović, imao prilike gledati dok je kao srednjoškolac tu ponekad pio kafu, čekajući autobus na obližnjem stajalištu.

Kada je kafana porušena, precizira Mijović, ploča je prenijeta u Muzej Stare crkve.

- U vrijeme Kraljevine Jugoslavije uz groblje se nalazila i kafana `Stari panj` - naveo je on.

Mijović navodi da je u Sarajevu od 18. vijeka bilo veoma bogatih Srba iz redova kujundžija, trgovaca, zlatara, ćurčija, handžija.

- Bijehu to vrlo patrijarhalni i pobožni ljudi, često hadžije, putnici u Svetu zelju, pa se Sarajevo smatralo važnim pravoslavnim centrom, a njegova crkvena opština važila je za jednu od najjačih i najbolje organizovanih na srpskim prostorima - ističe Mijović.

Mijović otkriva da je ona vijekovima slala bogate priloge i izvan svoje eparhije, pa i do Svete Gore i Carigarada, te su se grčke vladike otimale za tron Dabrobosanske eparhije.

- Ta ekonomska snaga se vidjela i u gradnji velelepne Saborne crkve i vladičanskog dvora, ali i u brojnim vrlo skupim nadgrobnim spomenicima u najfinijoj majstorskoj izradi od najboljeg kamena. Takvi su bili porodice Jeftanović od skupog šarenog mermera, zatim porodica Besarović, Jelić, Despić, Ristić, Petrović, Vuković sa prekrasnim, često vizantijskim ornamentima - napominje Mijović.

Mijović podsjeća da dosta lijepih krstova pripada kraju 18. i početku 19. vijeka koji su na ivicama ukrašeni finim reljefima, sa često isklesanom glavom anđela iznad koje su bila upletena krila.

- Ljepotom su se isticali spomenici Milutina i Milice iz 1745. i 1769. godine /prezime nečitko/, Rista Petrovića iz 1807, Rista Bijelića pa spomenici Tanasića, Đuričića i drugih. Mnogi upečatljivi spomenici iz tog vremena su, osim od hreše, izrađivani i od bijelog slanika kamena - ističe Mijović.

On kaže da je za Sarajevo bila karakteristična i vrlo česta izrada "trokrakih" spomenika, poput krsta bez srednjeg dijela "stabla".

- O majstorluku tadašnjih klesara, zvanih kovači, govore i kitnjasta slova koja nisu usječena u kamen već su isklesana kao ispupčena, a mnoga su bila ukrašena šarom prepočetom sa inicijala starih jevanđelja i predstavljali su prava mala umjetnička djela. Na jednom krstu majstorski je isklesano: `Ovdje počiva raba Božija Jela supruga Vojina Joanoviča, prestavi se 28. marta 1761`.

I u doba osmanske kulturne pomračine, među hrišćanima je, ipak, tinjala žiška umjetnosti. Putopisci su tvrdili da takvih lijepih spomenika ne bješe nigdje u Srbiji tokom 18. vijeka - naveo je Mijović.

EPITAFI

Mijović ukazuje da je na spomenicima bilo različitih, pa i podužih uklesanih epitafa poput: "O, ti nemila smrti koja ljudskom sudbinom gospodariš, kad je tako tvoje načelo da na red ne gledaš niti mlade kako stare štediš, a ti ledeni grobe primi mene u sebe, u tebi ću na vijeke do opšteg vaskrsenja počivati".

U jednom od epitafa piše: "I evo postadoh prah i pepeo. Zbogom mili rode, navijek se s tobom rastadoh i odoh da polazim đedove svoje."

- Česta su bila imena Jeftan, Pavle, Joka, Risto, Jovo, Gospava, Trifko, Simeun, Dosta... Kao žrtve kolere iz 1857/58. pominju se Jovo Kreštalica i Jovanka Sudarević - navodi Mijović.

Mijović kaže da je na srpskom dijelu groblja na Carini sahranjen poneki Grk, Rus i nekoliko Bugara, koji su radili kao baštovani na begovskim imanjima.

- Kvalitetan spomenik trgovcu Đorđu Marinoviću podigao je 1867. njegov sin, pariski đak Jovan Marinović, ugledni državnik i diplomata, predsjednik vlade Kneževine Srbije, koji je do smrti ostao vezan za rodno Sarajevo, gdje je pomagao nacionalni pokret, crkvu i školstvo ovdašnjih Srba. Dostojan spomenik svojim roditeljima podigao je tu i direktor Gimnazije, doktor Kosta Krsmanović - rekao je Mijović.

SRBI SAHRANjIVANI NOĆU

Mijović priča da su sarajevski Srbi rado izlazili na groblje da prisluže svijeće i okade svoje bližnje, i to najčešće na praznik Svetog cara Konstantina, za ljetne, odnosno duhovske zadušnice.

- Za turskog vakta hrišćanska povorka sa pokojnikom kroz grad se smjela kretati samo u prvi mrak i noću, pa i tada bez javnog nošenja krsta. Prva sahrana jednog Srbina u po bijelog dana, sa istaknutim krstom pred povorkom obavljena je 3. februara 1857. godine u srpskom groblju na Carini. Bješe to sahrana austrijskog konzula Dimitrija Atanackovića, Srbina rođenog u Sremskim Karlovcima. Turske vlasti nisu mogle primijeniti tu zabranu `u atar` velikoj sili, svojoj saveznici Austriji - pojašnjava Mijović.

On ističe da se tako od tog vremena Srbi počeše kopati po danu i sa krstom.

- Inače, Atanacković je počivao u grobnoj kapeli, koju je kao prijatelj porodice održavao ugledni Srbin Risto Perinović. Kada su kasnije konzulove kosti prenijete, tu pravoslavnu kapelu poče koristiti katolička porodica Mate Pekića iz Imotskog, ne zna se da li po odobrenju Konzulata ili porodice pokojnika - navodi Mijović.

Mijović kaže da je na putu iz Broda ka Sarajevu umro u Busovači još jedan austrijski konzul - Ferdinand Has.

- Sahranjen je 12. januara 1868. godine, takođe, u groblju na Carini, a sahranu je predvodio čuveni stari srpski prota Stefan Baković, zajedno sa fra Grgom Martićem u ime katoličke zajednice. Četiri godine kasnije u Sarajevu je umro i sekretar njemačkog konzulata Hijeronim, te i on bijaše sahranjen na Carini, i to po pravoslavnom obredu. Naime, pokojnik je bio evangelik, pa je Katolička crkva odbila da izvrši opijelo, što je učinio prota Baković, uz sasluženje mlađih sveštenika - ističe Mijović.

Mijović kaže da je, prema svjedočenju Ivana Kolarića, između dva svjetska rata katolički dio groblja zauzimao jedva četvrtinu ukupne parcele, a najstariji spomenik datira iz sredine devetnaestog vijeka i podignut je jednoj Bečlijki.

- Tu su potom sahranjivani austrijski oficiri iz vremena okupacije, a kasnije tu grob nađe i nekoliko Talijana, Engleza, Nijemaca, Čeha, Mađara, Poljaka, Francuza i raznih drugih - priča Mijović.

Piše: Željka Domazet