Romejski /vizantijski/ car Aleksije Anđeo dao je 1. juna 1198. godine dozvolu srpskom velikom županu Stefanu Nemanji i njegovom sinu monahu Savi da "na ruševinama Hilandariona podignu novi manastir Svete gore".

Srpski manastir Hilandar, koji su njih dvojica osnovali na mjestu gđe su bile ruševine grčkog manastira, postao je riznica izuzetnog kulturno-istorijskog i umjetničkog blaga, jedan od četiri najveća i najljepša na Svetoj gori, i vijekovima je središte i rasadnik srpske duhovnosti.

Hilandar je u hijerarhiji Svete gore na četvrtom mjestu po značaju. Posmatran spolja, manastir ima izgled srednjovjekovnog utvrđenja, s obzirom na to da je utvrđen bedemima koji su visoki i do 30 metara.

Spoljni zidovi su u prosjeku dugački 140 metara i okružuju površinu koja je široka oko 75 metara.

Manastir je ovako utvrđen pošto je u prošlosti, kao i ostala utvrđena monaška naselja na Svetoj gori, morao da se brani od gusara.

Neki smatraju Hilandar jednim od prvih univerziteta u "prethodničkoj" formi - konkretno, prvim srpskim univerzitetom.

Manastir Hilandar izgradio je grčki monah-svetogorac Georgije Hilandario.

U manastiru je 1199. godine umro Stefan Nemanja.

Kralj Stefan Uroš Prvi je 1262. godine značajno utvrdio manastir. Hilandar je naročito pomogao kralj Milutin, koji je oko 1320. godine na mjestu stare podigao novu Crkvu Vavedenja Bogorodice.

U vrijeme kralja i cara Dušana Sveta gora je došla pod njegovu vlast, a to je period najvećeg prosperiteta manastira.

U vijekovima turske vladavine, Hilandar su pomagali ruski carevi i moldavski kneževi u 16. vijeku, a srpski patrijarsi iz Peći u 17. vijeku. Početkom 19. vijeka stvorena je prva novovjekovna srpska država, pa je nastavljena bogata tradicija hilandarsko-srpskih odnosa.

U novijoj istoriji manastir je značajno stradao 2004. godine u katastrofalnom požaru, poslije čega je uslijedila obnova oštećenih građevina.

Hilandar predstavlja jedno od najznačajnijih središta srpske kulture i duhovnosti.