Brojne darovite i odvažne žene, uprkos snažnim društvenim predrasudama, ostavile su dubok trag u srpskoj istoriji. Kao vladarke, umjetnice i dobrotvorke, one su pomjerale granice i krčile put budućim naraštajima. Njihova istrajnost, talenat i odlučnost učinili su ih pionirkama u oblastima kojima su do tada vladali muškarci.

Sa željom da žene koje su mijenjale srpsku istoriju dostojno vrati u kolektivno sjećanje, istoričarka Ljiljana Čubrić, dugogodišnja savjetnika u Narodnom muzeju Srbije, napisala je knjigu „Znamenite žene srpske“, u izdanju Lagune, u kojoj je ispričala životne priče dvanaest Srpkinja koje su tokom 19. i u prvoj polovini 20. vijeka mijenjale društvo.

- To su mnogo više povesti o jednom vremenu, o tragičnoj sudbini mnogih žena – majki, supruga, kćeri, sestara – koje su vlastitom nesrećom plaćale cenu nastajanja nove srpske države, cenu socijalnog i duhovnog raslojavanja srpskog društva, cenu mukotrpnog i sporog stvaranja srpske inteligencije - navodi autorka.

Među biografijama su se našle priče o kneginji Ljubici i kraljici Nataliji, o Vilhelmini Mini Karadžić, Katarini Ivanović, Milici Stojadinović Srpkinji, Katarini Milovuk, Nadeždi Petrović, Delfi Ivanić, Jelisaveti Načić, Dragi Ljočić, Milunki Savić, Magi Magazinović, ali i o Beogradskom ženskom društvu i Kolu srpskih sestara.

Pionirke u „muškim“ svetovima

- Okrenula sam se ženama koje su bile pionirke, ali s ove ženske strane. Upravo taj kriterijum – biti prva u oblasti kojom su do tada vladali muškarci – povezao je kneginje, kraljice, slikarke, lekarke, arhitekte i dobrotvorke u jedinstvenu knjigu - kaže autorka u razgovoru za Sputnjik.

Tako su svoje mjesto u knjizi dobile prva srpska slikarka Katarina Ivanović, prva profesionalna pjesnikinja Milica Stojadinović Srpkinja, Draga Ljočić, prva žena ljekar u Srbiji, kao i Jelisaveta Načić, prva žena arhitekta, čija djela i danas oblikuju Beograd – od Crkve Svetog Aleksandra Nevskog do stepeništa na Kalemegdanu. 

Mina Karadžić – ne samo „Vukova kćer“

Posebno mjesto zauzima Mina Karadžić koja je, kako kaže istoričarka, u javnosti dugo posmatrana samo kao „Vukova kćer“, a malo ko zna da je ona bila i pisac, i prevodilac, i druga žena slikar u srpskoj istoriji umetnosti.

„Moja prva knjiga 'Kad si zvezda, sele moja' bila je posvećena Mini Karadžić i Branku Radičeviću. O Mini i Branku je zasebno bilo pisano i ranije, ali sam se ja više okrenula njihovom privatnom životu“, kaže Ljiljana Čubrić i dodaje da je, Mina Karadžić, za razliku od mnogih drugih žena svog doba, imala sreću da je bila udata za obrazovanog čoveka, Aleksu Vukomanovića, koji je bio profesor Beogradskog liceja i podržavao je u kreativnom radu.

Upravo je istraživanje zaostavštine Mine Karadžić u Muzeju Vuka i Dositeja u Beogradu bila i polazna tačka za Ljiljanu Čubrić i podsticaj da, baveći se njenom sudbinom, preistipita uloge drugih značajnih žena u novijoj srpskoj istoriji.

Tragične sudbine iza velikih imena

Iako su mnoge od ovih žena bile obrazovane, talentovane i hrabre, njihove biografije često su tragične, a jedan od najpotresnijih primera je sudbina Milice Stojadinović Srpkinje, prve profesionalne pesnikinje, koju su u mladosti, zbog lepote i talenta, zvali „Vrdnička vila“. Njen život je, međutim, završen u siromaštvu i zaboravu.

- Ona je napisala: ‘Braća su me prekoravala što sam samorana s knjigom ostala.’ Nikad se nije udavala, iako je u nju bio zaljubljen Njegoš. Poznato je da je on bio najlepši čovek svoga doba, a i ona je bila vrlo lepa. Njegoš je rekao: 'Ona pojeta, ja pojeta, da nijesam kaluđer, eto knjeginje Crnoj Gori'. Na kraju je vrlo tragično završila, sama, posle smrti roditelja - priča Ljiljana Čubrić.

Prema njenim riječima, pjesnikinja je bila zaljubljena u književnika i diplomatu Ljubomira Nenadovića, ali „neki čudan ponos, kako je pisala u jednom pismu Vuku Karadžiću, nije joj dozvoljavao da se prema njemu ponaša drugačije nego sestrinski“.

Slika njenog kraja, koju bilježi Ljubomir Nenadović, veoma je potresna i govori više od svake istorijske analize:

"Nikada nisam mogao zaboraviti jedan susret u Beogradu, nedaleko od zgrade Narodnog pozorišta. Tu negde sam je zaobišao. Imao sam utisak da me nije ni primetila, kad ona poče da me doziva: 'Gospodine, gospodine!' Nemadoh kud, okretoh se: raspletene bele kose ubrzo mi priđe. Moram priznati da sam bio prilično zbunjen kad ona utišanim glasom reče: dajder mi četiri groša za rakiju. Odmah zavučem ruku u džep i izvučem jedan dinar, koji sam s mukom iščeprkao. Pružim joj, a ona ga uze i umilno me pogleda. Nesrećnica“.

Borba protiv predrasuda

Sudbine znamenitih srpskih žena nisu zavisile samo od istorijskih lomova – balkanskih ratova, Velikog rata, društvenih prevrata – već i od otpora najbližih.

- To je bilo, pre svega nerazumevanje okoline, pa i članova porodice. I zaista su bili retki ljudi koji su ih podržavali u njihovim naporima - ističe Ljiljana Čubrić.

Čak i kada su se školovale u inostranstvu, vraćao ih je snažan osjećaj dužnosti prema otadžbini. Katarina Milovuk, prva visokoobrazovana žena u Srbiji, školovana u Rusiji, osnovala je 1875. godine Beogradsko žensko društvo i borila se za poboljšanje položaja žena.

- Imala je dovoljno smelosti da ode u Beogradsku opštinu da traži pravo glasa za žene. Ne samo za sebe, već za žene uopšte. I ostala je poznata njena rečenica: ‘Ne znam s kakvim su pravom muški prisvojili svu vlast u svoje ruke i upravljaju sudbinom ove zemlje bez naše saradnje, kad je ova zemlja i naša koliko i njihova. I mi smo deca ove zemlje, i mi s njom delimo i dobro i zlo'. Iako je na kraju bila odbijena, postavila je temelj borbi koja će tek kasnije doneti rezultate - kaže Ljiljana Čubrić.

Mnoge od junakinja ove knjige svoju ljubav prema otadžbini su iskazale kao dobrovoljne bolničarke u ratovima. Slikarka Nadežda Petrović je na ratištu i preminula 1915. godine, zarazivši se tifusom od ranjenika koje je njegovala u Valjevu.

Zadržati ih u spomenu

Autorka je građu prikupljala iz arhiva, biblioteka i muzejskih fondova, ali je knjigu pisala pristupačnim stilom, željeći da istoriju približi široj publici.

- Istorija jeste jedan od temelja opšte kulture čoveka. Ove žene treba zadržati u sećanju i treba se baviti proučavanjem njihovih života i uloge u srpskoj istoriji - kaže Ljiljana Čubrić.

Sudbine ovih žena – od dvorova i akademija do bolničkih soba i zaboravljenih grobova – svjedoče o cijeni koju su plaćale. Neke su sahranjene bez obilježja. A mnogima se ni grob ne zna.

- Ne zna se grobno mesto Milice Stojadinović Srpkinje, kao ni Katarine Milovuk, koja je bila odlikovana brojnim ordenjem. Za njen grob se danas zna samo da je negde u Beogradu. Uoči smrti je tražila da se, kada bude sahranjivana, ne kupuju venci, već da se ta sredstva daju za školovanje siromašnih devojaka. Milunka Savić je počivala u porodičnoj grobnici, iako je odmah po njenoj smrti porodici obećano da će biti sahranjena u Aleji velikana. Niko im se posle toga nije javljao - kaže Ljiljana Čubrić.

Posmrtni ostaci Milunke Savić su tek četiri decenije poslije njene smrti prenijeti u Aleju velikana, uz počasti koje je ova heroina Prvog svjetskog rata zaista zaslužila.

Trag znamenitih žena srpskih ipak postoji – u institucijama koje su osnovale, umjetničkim djelima koja su, poput Katarine Ivanović, poklonile svome rodu, u školama i društvima koja su otvarala vrata siromašnim djevojkama, kao i u idejama o oslobađanju koje su kasnije generacije uspjele da ostvare.

- Volela bih da me Srbi zadrže u svom spomenu - rekla je Katarina Ivanović kada je 15 svojih slika i drugih dragocenosti poklonila Narodnom muzeju u Beogradu.

Knjiga Ljiljane Čubrić je svojevrsni odgovor na tu molbu i poziv da istoriju pogledamo iz perspektive žena, imajući u vidu da su mnoge od njih, iako nadarene u raznim oblastima, usljed finansijskih ograničenja ili manje odvažnosti, ostale u vječnoj anonimnosti.