Ofanziva na Kozaru, koju su 10. juna 1942. godine pokrenule ustaške i njemačke snage uz podršku mađarskih fašističkih jedinica, predstavljala je početak jedne od najvećih tragedija koja je zadesila srpski narod tokom Drugog svjetskog rata.
Zatiranje stanovništva
Oko 40.000 njemačkih i hrvatskih vojnika, uz podršku mađarske riječne flote, opkolilo je slobodnu teritoriju Kozare. Na tom području nalazilo se približno 80.000 srpskih civila, koje je štitilo oko 3.500 boraca Drugog krajiškog partizanskog odreda.
Nakon gotovo pedeset dana teških borbi, tokom kojih su branioci pružali snažan otpor i pokazali izuzetnu hrabrost, poginulo je oko 1.700 partizana. Iako je na pojedinim mjestima obruč probijen i spašeno više od 15.000 civila, nadmoćnije neprijateljske snage na kraju su prevladale.
Kozara je pala 18. jula 1942. godine poslije višenedjeljnih borbi. Uslijedila su masovna razaranja, pljačke i paljenja sela, ubistva stanovništva, uključujući oko 540 ranjenika, te deportacija približno 60.000 srpskih civila u logore, uglavnom u Jasenovac.
Ovi događaji predstavljali su dio planskog genocida. Žrtve su bili ljudi svih uzrasta – djeca, odrasli i starci. Uništavana je čak i stoka, s ciljem potpunog pustošenja prostora.
Neravnopravna borba
Tokom proljeća 1942. godine partizanske jedinice, koje su većinom činili Srbi izbjegli pred ustaškim progonima, oslobodile su više mjesta u centralnoj i zapadnoj Bosni, među kojima Bosanski Petrovac, Drvar, Glamoč i Prijedor.
Dana 20. maja formirana je Prva krajiška brigada, a slobodna teritorija prostirala se od Save do planina Kozare i Grmeča.
Njemačka komanda, uz značajno učešće ustaša i domobrana, odlučila je da napadne Kozaru kao jedno od najjačih uporišta otpora. U operaciji je učestvovalo oko 11.000 pripadnika Vermahta, više od 20.000 ustaša i domobrana, kao i pet mađarskih topovnjača.
Nasuprot njima stajao je Drugi krajiški partizanski odred sa približno 3.000 boraca, oslonjen na podršku oko 60.000 civila koji su živjeli na slobodnoj teritoriji.
Proboj obruča i stradanje naroda
Napad je započeo 10. juna sistematskim pritiskom na branioce. Iako je odbrana u početku bila uspješna, vremenom su gubici, iscrpljenost i nedostatak municije oslabili otpor.
Shvativši da dalja odbrana nije moguća, borci Drugog krajiškog odreda odlučili su da 3. jula 1942. godine izvrše proboj neprijateljskog obruča na jugozapadnom dijelu Kozare. U toj akciji značajan dio partizana i više hiljada civila uspjelo je da se probije na slobodnu teritoriju.
Nakon toga neprijateljske snage započele su sistematsko „čišćenje“ područja. Već prvog dana uništena je partizanska bolnica, a ubijeno je oko 300 ranjenika.
Tokom narednih sedmica njemačke jedinice, zajedno sa ustašama i domobranima NDH, brutalno su se obračunavale sa srpskim stanovništvom koje nije uspjelo da izađe iz obruča. Mnogi su ubijeni na licu mjesta, dok su desetine hiljada ljudi deportovane u logore, što jasno ukazuje na namjeru da se područje isprazni od stanovništva.
Procjenjuje se da je oko 68.000 ljudi odvedeno u logore, dok je ukupan broj civilnih žrtava na Kozari i Potkozarju dostigao približno 35.000.
Stradanje djece
Među najtragičnijim posljedicama ofanzive bila je sudbina gotovo 20.000 srpske djece sa Kozare. Mnogi mališani izgubili su život od gladi, bolesti i zlostavljanja u logorima.
Zahvaljujući humanitarnim naporima Diane Budisavljević, iz logora je spašeno između 10.000 i 12.000 djece. Dio njih kasnije je smješten u hrvatske porodice.
Tokom ustaško-njemačke ofanzive na Kozari i Potkozarju život je izgubilo ili stradalo oko 35.000 ljudi. Genocid počinjen nad srpskim stanovništvom na ovom području ostao je jedno od najtežih stradanja Srba u Drugom svjetskom ratu i trajni simbol njihovog kolektivnog stradanja.
