„Vukova nagrada“ se već sedmu deceniju dodjeljuje za rad u oblasti, uopšteno rečeno, srpske materijalne i nematerijalne kulture i ja sam imala sreću da se to što sam u višedecenijskom radu univerziteskog profesora postigla prepozna kao doprinos vrijedan te velike nagrade koja predstavlja i jasnu poruku da su znanje, obrazovanje, nauka i kultura vrijednosti koje zaslužuju poštovanje i pažnju, da trud u ovim oblastima nije uzaludan i da društvo prepoznaje i cijeni one koji mu služe i u granicama sopstvenih mogućnosti doprinose njegovom napretku.

Navela je ovo za portal Katera prof. dr Milanka Babić, profesor Filozofskog fakulteta u Palama, dobitnik "Vukove nagrade" za 2025. godinu, i dodala da ovu nagradu doživljava kao izuzetnu čast, ali i kao snažnu moralnu obavezu.

Naša sagovornica je istakla da „Vukova nagrada“ nije samo lično priznanje za prethodni rad, već i velika moralna i profesionalna obaveza da se još aktivnije posveti afirmaciji srbistike kao nauke i približavanju njenih sadržaja studentima sa kojima radi.

Živimo u vremenu u kome se humanističke nauke ne vrednuju koliko zaslužuju, u kome se pod pritiskom globalističkog pragmatizma i ekonomske isplativosti zanemaruju nacionalne filologije malih jezika, pa „Vukovu nagradu“ doživljava kao podstrek da i dalje istraje u naučnom i prosvjetnom radu, ali i kao obavezu da još odgovornije pristupa svom pozivu.

- To znači da se i u nastavi i u nauci predanije posvetim proučavanju i očuvanju temeljnih vrijednosti našeg identiteta koje nužno podrazumijevaju zaštitu statusa srpskog jezika i ćiriličnog pisma i na normativno-sinhronijskom planu – na planu njegovanja pismenosti i jezičke kulture, kao i na istorijskom, odnosno u njihovom dijahronijskom kontinuitetu u kome se ogleda viševjekovna srpska kultura. Ja u lingvistici nisam dijahroničar (ili istoričar jezika) ni po obrazovanju ni po izborima u zvanja – bavim se sintaksom savremenog srpskog jezika i opštom lingvistikom kao jezičkom teorijom, ali smatram svojom moralnom obavezom u profesiji da javno odgovorim na falsifikovanje naučnih činjenica o Vukovoj standardizaciji srpskog jezika i njegovom imenu. Mislim da smo to dužni svi koji pripadamo kulturi stvorenoj u srpskom jeziku, a posebno mi čija je to i profesionalna obaveza – istakla je ona.

Posebnu težinu nagrade vidi u činjenici da ona nosi ime Vuka Karadžića i simbolički predstavlja kontinuitet borbe za jezik, pismenost i prosvjetu, koja i danas, kao što je poznato, na određeni način traje.

Govoreći o Vuku Karadžiću, rekla je da ta borba povezuje više od dva vijeka pregalačkog rada na standardizaciji srpskog jezika, koju je Vuk započeo na najboljim osnovama srpskog narodnog jezika i srpske narodne književnosti, nastale na području i u jeziku istočnohercegovačkog dijalekta, koju je teorijski utemeljio i opremio priručnicima i koju je vremenom i dorađivao.

Prema njenim riječima, sva njegova djela imaju epohalnu vrijednost, ali poseban biser među njima predstavlja Srpski rječnik iz 1818. godine, koji je, po kvalitetu i po svemu što sadrži, suštinski graničnik početka standardizacije srpskog jezika, iako je Vuk taj posao započeo i nekoliko godina ranije.

- Nakon Vuka, na osnovama koje je on postavio, a koje i sama zastupam, normom srpskog jezika, uopšte njegovim razvojem, razvojem funkcionalnih stilova i jezičke kulture u raznim oblastima društvenog života bavili su se najveći srpski lingvisti, ali i sjajni pisci, naučnici i stvaraoci iz drugih oblasti materijalne i nematerijalne kulture – rekla je Babićeva.

Njihov doprinos, kako je naglasila, nemjerljiv je i očitava se u ovih više od dvjesto godina pismenosti koja se razvija na jeziku koji je narodu poznat.

- U vukovskom književnom jeziku živi i stvara srpski narod, a i drugi narodi koji se njime služe pod drugim imenima. Privredni i kulturni napredak, koji je evidentan u drugoj polovini XX i u XXI vijeku uslovljava i razvoj jezika, bogaćenje njegovih izražajnih mogućnosti, tako da srpski jezik kao sistem, kao akumulacija jezičkih znakova, ne stagnira, nego se razvija. Dok živi društvo, dok su brojni njegovi govornici – živi i jezik – ukazala je Babićeva.

Na pitanje gdje se danas nalazi srpski jezik kada sagledamo sve probleme i izazove sa kojima se susreće, naša sagovornica je rekla da on živi i razvija se zahvaljujući opštem razvoju kulture i uticaju intelektualne elite koja u znanju i izražavanju pomjera njegove granice i u raznim oblastima doprinosi razvoju njegovih funkcionalnih stilova.

S druge strane, dodala je, globalno posmatrano, kao društvo imamo nemaran odnos prema jeziku i jezičkoj kulturi pod kojom većina podrazumijeva elementarnu komunikaciju, osnovni stepen razumijevanja bez imalo truda da to što saopštavamo bude i jasno, i ispravno, i lijepo rečeno.

Posebno problematičnim smatra stanje u obrazovnom sistemu Republike Srpske jer se u toku formalnog školovanja uče preobimni, nerijetko i nepotrebni nastavni sadržaji iz različitih oblasti srpskog jezika – iz pravopisa, gramatike i jezičke kulture, kao i iz teorije i istorije svjetske i srpske književnosti.

U razgovoru sa Babićevom postaje jasno da su nastavni planovi pretrpani nesistematično postavljenim, nepotrebnim i uzrastu učenika teorijsko-terminološki neprilagođenim zahtjevima i iz jezika i iz književnosti, što predstavlja teret i za učenike i za roditelje i stvara odbojnost prema učenju i usvajanju tih sadržaja, a time i prema jezičkom razvoju učenika, odnosno onih na kojima je budućnost i društva i jezika.

- Za broj časova koji je u obrazovnom sistemu Republike Srpske dodijeljen predmetu Srpski jezik, gradivo je preobimno, neprilagođeno nivou kognitivnog razvoja i uzrasta učenika, pa su takvi sadržaji izvor preopterećenosti i frustracije kod svih učesnika u nastavnom procesu, uključujući i roditelje, zbog čega je teško postići u nastavi zadovoljavajuće rezultate. Sa nemalom brojem učenika nije lako postići ni dobru analfabetsku opismenjenost, a da o funkcionalnoj pismenosti – o svrsishodnoj i uspješnoj upotrebi jezika u raznim govornim situacijama i ne govorimo. Sve češće se čuje da je djeci predmet Srpski jezik težak, čak i, što je apsurdno, teži od Matematike – smatra Babićeva.

Ona upozorava da to ne bi smjelo da se dešava ako smisleno projektujemo obrazovanje i u njemu zastupamo cilj da su srpski jezik i književnost osnove nacionalnog identiteta.

- U suštini, želim reći da se obrazovni sistem u Republici Srpskoj, kada je u pitanju nastava srpskog jezika i književnosti, hitno mora reformisati, i to tako što će se reformisati vođenjem računa o kontinuitetu sadržaja od razredne nastave do završnih razreda srednje škole i što će na izradi nastavnih planova i programa raditi timovi stručnjaka u koje, pored profesora srpskog jezika i književnosti, moraju biti uključeni i psiholozi i pedagozi – rekla je ona za Kateru.

Naša sagovornica je istakla da je zadatak škole i univerziteta da kod mladih ljudi razvijaju svijest da jezik i pismo nisu samo sredstvo komunikacije, nego suštinski dio našeg kulturnog i nacionalnog identiteta.

- Ima mnogo mladih koji prepoznaju vrijednost srpskog jezika i ćirilice, ali je, nažalost, prisutan i snažan uticaj globalnih trendova koji često dovode do zapostavljanja jezičke kulture srpskog jezika – izjavila je Babićeva.

Kao jedan od problema navodi to da je sve više mladih ljudi posvećeno formalnom i fakultativnom učenju engleskog ili njemačkog jezika, ne mareći previše za nacionalne vrijednosti, jer svoju budućnost i ne zamišljaju u Republici Srpskoj.

- Sve što radimo i stvaramo, stvaramo u maternjem jeziku u kome i živimo i ne smijemo ga doživljavati kao datost, kao vazduh koji dišemo iako on ima upravo takvu vrijednost, nego kao ono što volimo, svjesno čuvamo i njegujemo. Na tom zadatku se mora temeljnije raditi, jer se sada suočavamo sa činjenicom da je pod pritiskom tih novih društvenih globalizacijskih trendova i životnog pragmatizma, sve manje mladih zainteresovano za studiranje humanističkih studijskih programa – još malo pa u školama neće imati ko da predaje srpski jezik, o čemu bi i nadležna ministarstva morala da povedu računa u svojim programima – istakla je ona.

U razgovoru za naš portal Babićeva se osvrnula i na uticaj globalizacije i digitalnog doba, ističući da na upotrebu jezika i stagniranje jezičke kulture utiče izrazito dominantna digitalizacija i nemar pri upotrebi jezika na društvenim mrežama i na raznim portalima.

- Ako greške na društvenim mrežama možemo podvesti pod slobodu privatne prepiske, takvo opravdanje se ne može izreći i za digitalne medije koji zanemaruju pravopis, stil i normirani jezik i time pokazuju da nam jezička kultura u javnom prostoru nije na nivou koji bismo željeli – rekla je ona.

Podsjetila je da je nekada bilo nedopustivo da se registruje neko javno glasilo koje u redakciji nema lektora.

- Lektor je i dobar čuvar srpskog jezika, pa s tim u vezi vrlo je slikovita krilatica jednog moga kolege, a ona glasi: „Lektore u sve sektore“.  Drukčije rečeno, pored škole, doprinos podizanju nivoa jezičke kulture može dati i odgovorniji odnos medija prema jeziku, jer danas na standardni jezik mnogo više utiče publicistički funkcionalni stil, odnosno njegov novinarski podstil, nego što utiče književnoumjetnički koji je u Vukovo i postvukovsko vrijeme bio jedina baza standardnom jeziku – jasna je Babićeva.

Za kraj razgovora pitali smo je koja je njena ključna poruka?

Poruka koju  nosim kroz život i prema kojoj se ravnam bila je ispisana na stranicama plaketa „Ognjen Prica“, koje su se u moje vrijeme dodjeljivale odličnim učenicima, i glasi: „Život se radom potvrđuje“. Bilo je situacija i okolnosti kada sam sa rezignacijom razmišljala o njenom značenju, ali uvijek bi se pokazalo da je u njoj suština našeg postojanja i duhovnosti. Uz to moram da dodam i da briga o srpskom jeziku i uopšte srpskoj kulturi mora biti zajednička odgovornost svih nas, ne samo prosvjetnih radnika i naučnika. Jezik nije samo sredstvo komunikacije, već prostor našeg pamćenja, identiteta i duhovnosti.