U četvrtak, 6. avgusta, navršava se 85 godina od stradanja Prebilovaca, jednog od najvećih stratišta nad srpskim narodom u Hercegovini tokom Drugog svjetskog rata.

Tih avgustovskih dana 1941. godine iz sela su odvedene stotine žena, djece i staraca. Bez ikakve krivice, dovedeni su do jame Golubinke kod Šurmanaca i živi bačeni u njenu dubinu. U svega nekoliko dana ugašena su čitava prezimena i porodice, a Prebilovci su postali simbol srpskog stradanja u Hercegovini.

Kada se govori o tom zločinu, jedno ime uvijek se izdvaja – Ivan Jovanović "Crni".

Rođen 1902. godine u Šurmancima, dolaskom NDH stavio se u službu ustaškog režima. Istorijski dokumenti i presuda Okružnog suda u Mostaru potvrđuju da je bio među glavnim organizatorima hapšenja, odvođenja i ubijanja srpskih civila iz Prebilovaca i okolnih sela.

Svjedoci su godinama kasnije opisivali kako su kolone žena i djece, pod stražom, vođene prema jami iz koje nije bilo povratka. Taj zločin nije bio posljedica ratne borbe. Bio je plansko ubijanje civila samo zato što su bili Srbi.

Nakon sloma NDH 1945. godine, Jovanović nije odmah odgovarao za svoja djela. Priključio se partizanima, a poslije rata živio je podalje od Hercegovine, skrivajući svoju prošlost među Srbima u Vojvodini i predstavljajući se kao običan čovjek, na sve Srbin.

Ipak, pravda ga je stigla. Uhapšen je 1956. godine, a godinu kasnije izveden pred Okružni sud u Mostaru zajedno sa grupom drugih optuženih. Tokom suđenja saslušani su brojni svjedoci i izvedeni dokazi koji su potvrdili njegovu ulogu u zločinu.

Sud ga je proglasio krivim i osudio na smrtnu kaznu vješanjem, dok su i pojedini njegovi saučesnici osuđeni na smrt ili dugogodišnje zatvorske kazne.

Kazna za jednog čovjeka, međutim, nije mogla vratiti više od osam stotina nevino ubijenih Prebilovčana. Nije mogla vratiti djecu koja nikada nisu odrasla, majke koje nisu dočekale svoje sinove, niti sela koja su ostala bez života.

Ali tragedija Prebilovaca nije završena 1941. godine. Nakon više od pola vijeka, iz hercegovačkih jama izvađene su kosti nevino postradalih i dostojanstveno položene u Spomen-crkvu u Prebilovcima. Umjesto da konačno pronađu mir, njihova sudbina ponovo je postala tragična. Tokom 1992. godine Spomen-crkva je minirana, a mošti prebilovačkih mučenika ponovo razasute. Tako je nad žrtvama zločina iz 1941. godine počinjen još jedan zločin – skrnavljenje njihovih posmrtnih ostataka.

Zato Prebilovci nisu samo mjesto bola. Oni su simbol stradanja, ali i vaskrsenja, simbol naroda koji je dva puta u istom vijeku oplakao iste žrtve. Osamdeset pet godina kasnije, naša je obaveza da čuvamo istinu i uspomenu na nevino postradale. Ne zbog osvete, već zbog pravde. Ne zbog mržnje, već zbog poštovanja prema žrtvama i opomene budućim pokoljenjima.

Jer narod koji zaboravi svoje žrtve i svoje mučenike, prije ili kasnije zaboravi i sam sebe. A Prebilovci nas uče da istina može biti prešućena, ali nikada ne može biti zauvijek ućutana.

Autor: Velibor D. Milivojević