Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Sveti mitropolit Petar Dabrobosanski (Sarajevski) - svjetovno Jovan Zimonjić

Mitropolit Petar je rođen 24. juna 1866. godine u Grahovu pod imenom Jovan, kao najmlađi sin Mare i vojvode Bogdana Zimonjića, sveštenika i učesnika Nevesinjske bune, 1875. godine.

Jovan Zimonjić je prvo obrazovanje stekao u kući svoga oca, te se potom upisao u Bogosloviju u Reljevu 1883/4. godine i završio je 1887. godine. Školovanje je nastavio na Pravoslavnom bogoslovskom fakultetu u Černovicu, danas Ukrajina, jedinoj takvoj visokoj školi u tadašnjoj Austrougarskoj monarhiji. Diplomirao je 1892. godine sa odličnim uspjehom, a potom je jednu godinu proveo na Bečkom univerzitetu.

Godine 1893. postavljen je za suplenta, a 1895. godine za profesora u Bogoslovskom učilištu u Reljevu, gdje je ostao do kraja školske 1900/1. godine. Na ovom učilištu je od 1899. pa do oktobra 1900. godine bio privremeni upravitelj.

Monaški život

Kada se Jovan, kao profesor, u manastiru Žitomisliću 6. septembra 1895. godine zamonašio, dobio je monaško ime Petar. Već 7. i 8. septembra rukopoložen je za jerođakona odnosno jeromonaha od mitropolita zahumsko-hercegovačkog Serafima (Perovića). Za sinđela je imenovan 1898, a sljedeće 1899. godine mitropolit dabrobosanski Nikolaj (Mandić) proizveo ga je za protosinđela. Za arhimandrita je imenovan 1903. godine. Za konzistorijalnog savjetnika Dabrobosanske mitropolije postavljen je 20. jula 1901. godine.

Mitropolit zahumsko-hercegovački

Dok se nalazio na mjestu konzistorijalnog savjetnika izabran je za mitropolita Zahumsko-Hercegovačkog. Vaseljenski patrijarh u Carigradu, Joakim Treći, sa svojim Sinodom, uoči hramovnog praznika Đurđevdana 1903. godine, u Patrijaršijskoj crkvi Svetog Đorđa, između tri kandidata izabrao je za hercegovačkog vladiku Petra Zimonjića.

Na Duhovski utorak, 27. maja 1903. godine u Sabornoj crkvi u Mostaru, dogodila se hirotonija i ustolučenje novog mitropolita.

Na njegovoj episkopskoj hirotoniji sveštenoslužili su sva tri bosanska mitropolita - mitropolit dabrobosanski Nikolaj, zvorničko-tuzlanski Grigorije i banjalučko-bihaćki Evgenije, a na svečanosti je bilo preko 50 sveštenika, 300 narodnih izaslanika iz srpskih pravoslavnih crkvenoškolskih opština i preko tri hiljade ljudi iz čitave Hercegovine.

Petar Zimonjić je u eparhiju došao u izuzetno teškom vremenu po crkvu - stanje je bilo nesređeno i zapušteno. Narod je rijetko išao u crkvu, djeca nisu krštavana, mrtvi su sahranjivani bez sveštenika. Na sjednicama velikog upravnog i prosvjetnog savjeta zauzimao se energično za srpske škole i nacionalne ustanove. Kao pravi, istinski monah, namjeravao je da otvori monašku školu i na Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj mitropolit je radio svesrdno.

Trudio se da podigne što više crkava u Hercegovini i osveštao je mnoge hramove: 1904. godine hramove Svetog arhanđela Mihaila u Baljcima kod Bileća, Svetih apostola Petra i Pavla u Lukavici kod Nevesinja, Svetog Georgija u Brveniku (Bravenik) na Zupcima; 1906. godine Svetih Joakima i Ane u Vrpolju na Ljubomiru; 1907. godine Svetog Vasilija Ostroškog u Ulogu na Neretvi, Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u Ljutom Dolu u Dabru; 1908. godine Sabornu crkvu Svetog Preobraženja u Trebinju, Svetih Petra i Pavla u Zgonjevu kod Trebinja i Svetog Vasilija Ostroškog u Avtovcu kod Gacka; 1910. godine Svetog cara Konstantina i Jelene u Pridvorcima kod Trebinja i Svetog kneza Lazara Kosovskog u Vlahovićima. U njegovo vrijeme podignut je Mitropolitski dvor u Mostaru.

Duhovna i moralna podrška srpskom narodu pod austrougarskom okupacijom tokom Prvog svjetskog rata

Za vrijeme Prvog svjetskog rata u Zahumsko-Hercegovačkoj eparhiji je ubijeno ili obješeno četiri sveštenika, dok je u logorima ili po povratku kući od posljedica preminulo još nekoliko.

U Bosanskom saboru 1912. godine mitropolit Petar je prvi potpisao poznatu Deklaraciju Srba poslanika u Saboru, od 2. septembra 1912. godine, povodom sukoba austrougarske monarhije i Kraljevine Srbije zbog izlaska Srbije na Jadransko more, protiv čega je bila Austrija.

Poslije Sarajevskog atentata 1914. godine, uoči objave rata Srbiji od moćne Austrougarske, kada su za Srbe u Bosni i Hercegovini nastupili teški dani, mitropolit Petar je imao hrabrosti da u mostarskoj Sabornoj crkvi održi besjedu i da u prisustvu austrougarskog generala i političkih vlasti kritikuje državne vlasti, protestujući protiv progona Srba. Od prisutnog generala je tražio da državna vlast prestane s progonima i da zaštiti Srbe. U protivnom, on će se obratiti caru za intervenciju ili će pozvati srpski narod na ustanak. Tom prilikom je, između ostalog, rekao:

Jedan dio naših sugrađana (misleći na Hrvate) pošao je maglovitim putem koji ne vodi ni Bogu, ni Caru, ni miru. Oni su digli ruke na naša imanja, na našu čast i našu ličnu sigurnost. Mi nećemo slijediti tim putem, ali idemo sa zakonom u ruci Caru i Gospodaru da pitamo: ima li u ovoj zemlji zaštite za nas?

Završetak Prvog svjetskog rata mitropolit Petar dočekao je u Mostaru. Odmah po oslobođenju aktivno se uključio u rad na ujedinjenju Srpske pravoslavne crkve i obnovi Patrijaršije. Na tronu Zahumsko-Hercegovačkih mitropolita dočekao je ujedinjenje i uspostavljanje Srpske patrijaršije, a onda je, prema potrebi Crkve, premješten na katedru dabrobosanskih mitropolita.

Opšta je ocjena da je na eparhiji „sredio prilike, smirio duhove i uklonio nesuglasice, koje su prije njega bile oštre i ozbiljne”.

Mitropolit dabrobosanski

Sveti arhijerejski sabor ujedinjene Srpske pravoslavne crkve izabrao je Božjeg čovjeka Petra za mitropolita Dabrobosanskog sa sjedištem u Sarajevu, a zvanično je na taj položaj, shodno tadašnjoj crkveno-pravnoj praksi postavljen, ukazom Njegovog veličanstva kralja 7. novembra 1920. godine.

Mitropolit dabrobosanski bio je sve do smrti 1941. godine.

U Sarajevu je brzo postao omiljen među narodom. Pošto je njegov rad bio prožet ljubavlju prema bližnjima, bez obzira na vjeru i naciju, stekao je ugled i poštovanje i kod Hrvata i kod muslimana.

Tako, kada je došao na ustoličenje novog reis-ul-uleme u Sarajevu, okupljeni muslimani su mu priredili prave ovacije. Svakog Božića išao je nadbiskupu Šariću da čestita veliki hrišćanski praznik.

Za njegovo vrijeme u Mitropoliji dabrobosanskoj podignuti su i osvećeni hramovi u Kaknju, Brezi, Mokrom kod Pala, Hadžićima, Turbetu i Kiseljaku, crkvena zvona u Rudom, u novosagrađenoj crkvi u Brezi, crkveni toranj u Bugojnu, zvona i kapela u Osojnici kod Zenice.

Pred rat, u Novom Sarajevu podignut je Hram Preobraženja Gospodnjeg koji je 8. septembra 1940. godine osveštao patrijarh srpski Gavrilo, uz sasluženje mitropolita Petra, vladike žičkog Nikolaja i drugih srpskih arhijereja. Prema podacima iz 1935. godine u eparhiji je bila 81 crkva i kapela. Samo 1935. godine sagrađene su tri crkve i dvije kapele, a opravljeno je devet kapela i četiri crkve. Izrađivani su novi ikonostasi, obraćena je pažnja na škole i na katihizacije.

Mitropolit Petar je često posjećivao časove vjeronauke u osnovnim i srednjim školama, a uspio je da zgradu Bogoslovije u Reljevu, sa zemljištem, vrati u vlasništvo Srpske pravoslavne crkve. Pripremao je zidanje bogoslovije u sklopu Stare crkve u Sarajevu na Baščaršiji, da bi Reljevsku bogosloviju pretvorio u monašku školu, ali ga je Drugi svjetski rat omeo u tome. Isto tako, propala su nastojanja da se osnuje crkvena pojačka škola.

U krilu Crkve pokrenute su dobrotvorne akcije. Krajem 1929. godine Sarajevska crkvena opština je osnovala tri humane socijalne ustanove: Dječiji dom, Dječje zabavište i Sirotinjsku kuhinju. Crkvena opština je davala novčanu pomoć sarajevskoj sirotinji, za odijevanje siromašne djece sarajevskih osnovnih škola, šegrtskom domu, „Prosvjeti”, pjevačkom društvu „Slogi” i mnogim drugim ustanovama.

Takođe, posvećena je posebna pažnja ženskom monaštvu u mitropoliji. Sređena je i crkvena administracija, obraća se pažnja na bogosluženja, litije, na crkvene stvari, odjeću. Služi se u bolnicama i zatvorima, a u crkvama se njeguje propovijed i horsko pjevanje.

Foto: zapadnisrbi.com

Sarajevo 1941. godine: „Mora se sa narodom sudbina dijeliti i ostati na svome mjestu“

Napad nacističke Nemačke na Jugoslaviju 6. aprila 1941. godine zatekao je mitropolita Petra u Sarajevu.

Na Veliku srijedu, nakon bombardovanja, po nagovoru protojereja Stevana Petrovića, sekretara Crkvenog suda, mitropolit Petar privremeno odlazi iz Sarajeva u manastir Svete Trojice kod Pljevalja. Cijela oblast južne Srbije ali i sjeverne Crne Gore u to vrijeme pa sve do 1992. godine bila je u sastavu mitropolije dabrobosanske.

Po kazivanju očevidaca, mitropolit je došavši u manastir bio potišten i ljutio se na protu Stevana što ga je nagovorio da napusti Sarajevo, „jer bi bolje bilo da sam ostao sa svojim narodom”. Na Vaskrs je služio u manastiru Svete trojice, a već drugog dana Vaskrsa vratio se u Sarajevo. Želio je da bude sa svojim narodom bez obzira na to što su ustaše po Sarajevu hapsile, mučile i ubijale Srbe. Bio je to 21. april 1941. godine.

Svakodnevno je slao u grad svog ličnog momka Ristu Glušca da se obavijesti o hapšenju i ubijanju Srba.

Kada je Risto Glušac saznao od svog prijatelja Hrvata Božića da je episkop banjalučki Platon krvnički ubijen, savjetovao je mitropolita da se privremeno sklone u Crnu Goru ili Srbiju. Mitropolit Petar je to odbio, odgovorivši kao pravi pastir: „Moj sinko, ti misliš da je sve to lako: kad bih ja bio na tvome mjestu to bih mogao lako učiniti, ali ja sam narodni pastir pa me veže dužnost, gdje sam dijelio dobro sa narodom, da isto tako i zlo sa narodom podnosim i dijelim, i prema tome mora se sa narodom sudbina dijeliti i ostati na svome mjestu.”

Nedelju dana po povratku mitropolita u Sarajevo, 27. aprila, u mitropoliju su došli njemački oficiri gestapovci da izvrše pretres. Ponašali su se drsko prema mitropolitu, a prema svjedočenjima, jedan oficir u civilu ga je vrijeđao i prijetio smrću. On ga je pitao „Jeste li vi taj mitropolit koji zahtijeva rat sa Nijemcima?”, i dodao „da ga za ovo, kao i sve njemu slične, treba ubiti”.

Na to je mitropolit odgovorio: „Gospodine, vi se ljuto varate, mi nismo za rat krivi, mi nikoga nismo napali, ali se mi ne damo poubijati: mi nismo kap vode koja se da progutati, nego narod koji ima pravo na život... Prijetnji smrću se ne plašim, jer sam već jednom nogom u grobu.”

Očekujući da ga zatvore, mitropolit je uz riječi „Ne mogu i neću da ostavljam svoju pastvu. Hoću da s njom dijelim dobro i zlo“, odbijao da napusti Sarajevo.

Uz ćirilicu i do hapšenja: „Ćirilovo se pismo ne može ukinuti za 24 sata“

Početkom maja 1941. godine ustaški povjerenik za Bosnu, rimokatolički župnik Božidar Brale, zatražio je od mitropolita Petra da naredi svojim sveštenicima i crkvenim opštinama da više ne pišu ćirilicom i da pečate zamijene latiničnim kako bi bio ispoštovan Zakon NDH o stavljanju ćirilice van upotrebe.

Brale je mitropolitu dao rok u kojem ova odluka mora biti ispoštovana. Govorio je i o posljedicama koje bi uslijedile u suprotnom.

Mitropolitov odgovor je bio kratak ali epohalan: „Ćirilovo se pismo ne može ukinuti za 24 sata, a osim toga, rat još uvijek nije završen!“

Pošto je odbio da drži blagodarenje za Pavelića i da u zvaničnoj prepisci upotrebljava latinicu, mitropolit Petar je očekivao svakog trenutka da ga uhapse. Pozvao je obližnje parohijsko sveštenstvo i rekao im kako će djelovati i ponašati se u tim teškim vremenima. Neki sveštenici su tražili od mitropolita da im dozvoli da se sklone u Srbiju. Mitropolit je, kao i obično, kratko, odgovorio: „Ostanite na svojim parohijama, pa šta bude narodu neka bude i vama“, a sveštenici su ga poslušali. Neki su doživjeli hapšenja, progone i ubijanja, dok su neki i preživjeli.

Hapšenje

Poslije podne 12. maja 1941. godine došli su ustaški policijski agenti u Mitropoliju i odveli mitropolita u „ravnateljstvo”, ne dozvolivši da ga neko prati. Iz policijske uprave mitropolit Petar je odveden u opšti zatvor Beledija.

Saznavši da je mitropolit uhapšen, protojerej Janko Brežančić je odmah krenuo da vidi kuda će ga odvesti.

Prema njegovom kazivanju, mitropolit je išao naprijed, polagano i dostojanstveno, a za njime policajci. Pratio ga je do uprave policije, do vrata kancelarije u koju je mitropolit uveden, nakon čega mu je jedan činovnik rekao da ide kući. Kada se kasnije vratio, rečeno mu je mitropolit odveden, ali ne i kuda.

Nedugo kasnije, saznali su da je mitropolit Petar odveden u opšti zatvor Beledija.

Sa mitropolitom nije bio moguć nikakav kontakt, a nakon tri dana dvojica policijskih agenata doveli su mitropolita u Mitropoliju da uzme neke svoje stvari.

Pred dvojicom ustaša otvorena je velika čelična kasa, zapisano nađeno stanje i odnijete panagije, odlikovanja i vrijednosni papiri.

Nekoliko decenija kasnije, mitropolit dabrobosanski Vladislav, kako sam svjedoči, prilikom svog službenog dolaska u Zagreb u ime Srpske pravoslavne crkve, a radi vraćanja izvjesnih sakralnih predmeta iz Povjesnog muzeja, našao je u Državnom arhivu grada Zagreba zapisnik od 2. kolovoza 1941, sa spiskom stvari i vrijednosnih papira koje su odnijete iz zgrade mitropolije prilikom hapšenja mitropolita Petra. Vidio je sačuvane samo njegove diplome, ukaze o odlikovanjima i planove zgrade za Bogosloviju, dok su sve ostale stvari nestale. Zapisnik su potpisali: Josif Manić, Abdulah Dardagan i Petar Sušilo, sva trojica iz Sarajeva.

Napuštajući mitropoliju u Sarajevu vladika Petar je rekao poslužitelju: „Čuvaj kuću, ja odoh u Zagreb.”

U Zagreb je doveden 17. maja 1941. godine i smješten u zatvor zagrebačke policije, u Petrinjskoj ulici, na trećem spratu u ćeliji br. 34, zajedno sa protom Milanom Božićem, dr Dušanom Jevtanovićem i dr Vojislavom Besarovićem, uglednim građanima srpskog Sarajeva. Sutradan je fotografisan i uzeti su mu otisci prstiju zajedno sa dr Brankom Mrvošem. Kartotečki broj mu je bio 29781.

Po svjedočanstvu dr Mrvoša, mitropolit Petar je „davao utisak izmorenog i iznurenog čovjeka, što je s obzirom na njegove godine, punih 76, i prilike sasvim razumljivo. Međutim, držao se junački i dostojanstveno, i tim svojim držanjem i snagom samosavlađivanja uticao je povoljno na raspoloženje nas ostalih uhapšenika. Na sebi je imao gornju i donju mantiju, sa crvenim pojasom, a na glavi kamilavku bez arhijerejske oznake”.

Tragično stradanje mitropolita Petar Zimonjić

Iz Zagreba su mitropolita odveli u Kerestinac kod Samobora. Tu je obrijan, skinuta mu je mantija i teško je maltretiran i mučen, kako su posvjedočili očevici. U Kerestincu je bio do 15. juna, kada je logor rasformiran, a mitropolit, zajedno grupom zatvorenika, istog dana biva odveden u zagrebačku policiju. Iz Zagreba je u toku noći sproveden u zloglasni ustaški logor Gospić, gdje mu se i gubi svaki trag.

Srpska Crkva je pokušavala na sve načine da nešto sazna o mitropolitu Zimonjiću i, ako je još živ, da ga oslobodi iz zatvora.

Poslije rata, okrivljeni za hapšenje mitropolita Petra, rimokatolički sarajevski župnik Božidar Brale izveden je pred sud. Na procesu je negirao da bilo šta o tome zna.

Danas ima više verzija o smrti mitropolita Petra Zimonjića. Prema jednoj od verzija, iz Gospića je odveden u Koprivnicu, a zatim prebačen u zagrebačku bolnicu u Stenjevcu. Prema drugoj verziji, iz logora u Gospiću odveden je u logor Jadovno na Velebitu, gdje je zvjerski ubijen maljem u glavu i bačen u jednu provaliju, najverovatnije u Šaranovu jamu, poznato stratište i stradalište Srba. Prema trećoj verziji, koja se zasniva na svjedočanstvu Jove Furtule i Jove Lubure iz sarajevskog sreza, mitropolit Petar je ubijen u logoru Jasenovcu i bačen u užarenu peć za pečenje cigle.

Ne može se utvrditi koja je od ovih verzija tačna, ali je sigurno da je život skončao mučenički za Hrista. Danas ne znamo gdje je grob, ni kada je stradao ovaj veliki mučenik, koji je cijeli svoj život posvetio Crkvi i srpskom narodu.

„Svojom dobrotom, plemenitim srcem, mitropolit Petar je uživao veliki ugled kod svih građana, bez obzira na vjeru i nacionalnost. Svojom širokogrudošću razvijao je i unapređivao odnose sa pripadnicima drugih vjeroispovijesti. Vrlo često je u propovjedima citirao Njegoševe riječi "Brat je mio ma koje vjere bio". Propovjedajući ljubav, praštanje i milosrđe, mučenički je položio svoj život da bi generacijama pokazao da "dobar pastir što kazuje inom, i sam svojim potvrđuje činom". Neka je večna slava i hvala mitropolitu Petru – mučeniku!” – zapisao je mitropolit dabrobosanski Vladislav, u svom skromnom osvrtu (1982. godine, pod komunizmom) povodom četrdesete godišnjice mučeničke smrti Petra, sveštenomučenika sarajevskog i hercegovačkog.

Mitropolit Petar je živio i radio po riječima Otkrivenja Božjeg (2,10): „Budi vjeran do smrti, i daću ti vijenac života.”

Za svoj rad odlikovan je Ordenom Svetog Save I stepena, Karađorđevom zvezdom i Belim Orlom IV stepena.

Sveti Petar Dabrobosanski – zaštitnik grada Istočno Sarajevo

Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve je 1998. godine mitropolita Petra Zimonjića proglasio za sveštenomučenika.

Srpska crkva ga proslavlja 17. septembra, a to je i krsna slava grada Istočno Sarajevo.

U Vojkovićima u Istočnoj Ilidži, u Eparhiji dabrobosanskoj, izgrađen je hram posvećen sveštenomučeniku Petru, a jedna ulica u istom naselju nosi njegovo ime.

U Istočnom Novom Sarajevu, u Park velikana, otvorenom 14. novembra 2020. godine nalazi se i bista Svetog Petra Dabrobosanskog.

Jedan dio naših sugrađana pošao je maglovitim putem koji ne vodi ni Bogu ni Caru ni miru. Oni su digli ruke na naša imanja, na našu čast i našu ličnu sigurnost. Mi nećemo slijediti tim putem, ali idemo sa zakonom u ruci Caru i Gospodaru da pitamo: ima li u ovoj zemlji zaštite za nas?

Sveti Petar Dabrobosanski