Američke snage u Drugom svjetskom ratu oslobodile su na današnji dan 1945. godine najstariji njemački koncentracioni logor Dahau, koji su nacisti osnovali 1933. godine. U njemu je ubijeno oko 70.000 ljudi, uključujući 6.000 Jugoslovena, a najviše Srba.

Logor u kome se umiralo od mučenja, tifusa i gladi

Dahau je bio nacistički koncentracioni logor i prvi takav logor otvoren u Njemačkoj. Nalazio se na prostoru napuštene fabrike municije, u blizini srednjovjekovnog grada Dahaua, oko 16 kilometara sjeverozapadno od Minhena, u Bavarskoj.

Logor je osnovan u martu 1933. godine i predstavljao je prvi „redovni“ koncentracioni logor koji je uspostavila tadašnja nacistička vlast. Hajnrih Himler, tadašnji šef policije u Minhenu i jedan od vodećih ljudi nacističkog režima, opisao ga je kao „prvi koncentracioni logor za političke zatvorenike“.

Kroz Dahau je prošlo više od 200.000 zatvorenika.

Procjenjuje se da je u samom logoru život izgubilo najmanje 25.613 ljudi, a u njegovim podlogorima još najmanje 10.000. Mnogi su stradali od bolesti, gladi i iscrpljenosti, dok su zabilježeni i slučajevi samoubistava.

Početkom 1945. godine logor je pogodila epidemija tifusa, koja je dodatno povećala broj žrtava, posebno među već oslabljenim zatvorenicima.

Zajedno sa Aušvicom, Dahau je postao jedan od najpoznatijih simbola nacističkog sistema koncentracionih logora.

Logor su u aprilu 1945. godine oslobodile savezničke, prije svega američke snage.

Znameniti Srbi u logoru

Uz hiljade jugoslovenskih logoraša, u Dahau su bili zatočeni i brojni ugledni pripadnici srpskog naroda.

Među njima su se izdvajali velikodostojnici Srpske pravoslavne crkve – patrijarh srpski Gavrilo i episkop, kasnije kanonizovani svetitelj, Nikolaj Velimirović.

U logoru su boravili i general Mihajlo Nedeljković, koji nije preživio zatočeništvo, zatim profesor Univerziteta u Beogradu Vladeta Popović, advokat Tripko Žugić, ujedno i nekadašnji pomoćnik ministra unutrašnjih poslova u vladi generala Dušana Simovića, kao i diplomata i generalni konzul Radovan Šumenković.

Među poznatijim srpskim zatočenicima bili su i violinista Vlastimir Pavlović Carevac, novinar i prevodilac Nenad Jovanović, kao i španski borac Simo Čučković.

Poznati glumac, reditelj i književnik Stevo Žigon proveo je dvije godine u ovom logoru.

Patrijarh Gavrilo i vladika Nikolaj Velimirović, nakon dolaska njemačkih okupacionih vlasti, bili su proglašeni za narodne neprijatelje i zatočeni u Dahau, gdje su ostali u internaciji i izvjesno vrijeme nakon završetka rata.

Komandant logora spasio živote patrijarhu i vladici

Oni su preživjeli spletom čudesne okolnosti - vladika Nikolaj Velimirović proveo je sa komandatom logora Johanom Adlerom u internatu u Bernu 1908. godine dva mjeseca u istoj sobi, prenosi Srna.

Tada je Adler spremao doktorat iz istorije, a vladika Nikolaj iz teologije. Doktorska tema vladike Nikolaja bila je vjera u Hristovo vaskrsenje, kao osnovna dogma apostolske crkve, a Adlerova - Sveti Franjo Asiški, osnivač monaškog reda franjevaca.

U zloglasnom logoru, Adler je izdejstvovao pokretanje istrage i saslušanje vladike Nikolaja i patrijarha Gavrila pred esesovcima. Ispitivao ih je sedam uzastopnih dana, nastojeći da dobije na vremenu i time im sačuva živote.

Na kraju je zaključio da ne snose krivicu, svjestan da politika Adolfa Hitlera vodi Njemačku u propast.

Američki vojnici, u znak odmazde, streljali čuvare logora

U nehumanim uslovima u logoru su harale brojne bolesti, pa su zatvorenici masovno umirali i od zaraza. Tokom 1944. godine epidemija tifusa odnijela je oko 15.000 života.

Logor je imao 32 barake, a svaka je bila podijeljena na četiri prostorije u kojima je boravilo i do 200 logoraša, pri čemu se njihov broj stalno mijenjao.

Među zatvorenicima, značajan dio činili su Jevreji, ali je bilo i mnogo Srba, Roma i drugih koje je nacistički režim proglašavao „nepoželjnima“ i „neistomišljenicima“.

Kada su američki vojnici ušli u Dahau, zatekli su potresan prizor — iscrpljene ljude na ivici života, svedene na kožu i kosti.

U logoru su nacisti vršili i medicinske eksperimente nad zatvorenicima, posebno nad Jevrejima, izlažući ih mučenju, izgladnjivanju i različitim oblicima zlostavljanja.

Prilikom oslobađanja, u blizini kampa pronađeni su vagoni ispunjeni tijelima stradalih, što je dodatno svjedočilo o razmjerama zločina.

Potreseni onim što su zatekli, pojedini američki vojnici su, u naletu osvete, ubili grupu zarobljenih nacističkih vojnika, što se kasnije tumačilo kao odmazda za zločine počinjene u logoru.