Istočno Sarajevo je izraslo tiho, iz potrebe čovjeka da iščupane korijene ponovo poveže sa zemljom i negdje ostane. Da nešto sačuva i nekome pripada.

Istočno Sarajevo izraslo je iz sudbina ljudi koji su, krenuvši u neizvjesnost i bespovrat, na praznom prostoru podizali grad koji je dublji od kamena od kojeg je sazidan.

I zato ovaj grad nisu najprije činile zgrade, nego imena. Ljudi koji su živjeli skromno, u tišini stvarali, učili druge i tiho vjerovali da svaki njihov trud ima smisla, čak i onda kada ga niko ne čuje i ne vidi.

Danas njihova imena nose ulice koje pričaju o čovjeku, djelima, vremenu i vrijednostima koje su nadživjele i njega i vrijeme u kojem je živio.

Upravo zato pokrećemo seriju tekstova posvećenu znamenitim ličnostima čija imena žive na kartama Istočnog Sarajeva. Svakim novim tekstom vraćamo im život i podsjećamo na vrijednosti koje su nosili i čuvamo od zaborava ono što je dio našeg zajedničkog nasljeđa.

Muhamed Mehmedbašić – Srbin musliman buntovničkih korijena

Muhamed Mehmedbašić je rođen 1886. godine u muslimanskoj porodici u Stocu, u Hercegovini, a izjašnjavao se kao Srbin musliman. Njegov otac Mehmed je, iako ranije dio osmanskog bosanskog plemstva, bio siromašan. Mehmed se, sa Muhamedovom majkom Nurom, povukao iz iz Sarajeva pred austrougarskom okupacijom. Muhamedov deda, Ibrahim Mehmedbašić, bio je vatreni protivnik austrougarske vlasti i obješen je 1878. godine, što je ostavilo dubok trag na porodicu.

U ovoj skromnoj, ali ponosnoj porodici, mladi Muhamed je odrastao slušajući priče o otporu i borbi za slobodu. Već od malih nogu, bio je izložen idejama patriotizma i nacionalnog oslobođenja, što je kasnije oblikovalo njegovu revolucionarnu karijeru.

Mehmedbašić je radio kao stolarski zanatlija. Tokom putovanja jedne muslimanske omladinske organizacije u Beograd, Mehmedbašić se sprijateljio sa Mustafom Golubićem iz Stoca, još jednim muslimanom koji se izjašnjava kao Srbin musliman. Golubić je, kako je zapisano, uticao na Muhamedova revolucionarna osjećanja i oblikovalo ih.

On ga je uveo u krugove "Mlade Bosne", tajne organizacije koja se borila za oslobođenje i ujedinjenje južnoslovenskih naroda.

Tako se Mehmedbašić se sprijateljio sa članom "Crne ruke" Danilom Ilićem, glavnim organizatorom zavjere protiv austrougarske vlasti u Bosni i Hercegovini. Pridruživši se Crnoj ruci, Mehmedbašić je postao blizak saradnik Vladimira Gaćinovića i Danila Ilića.

Pošto je Mehmedbašić imao jak srpski nacionalistički osećaj, a Ilić i Gaćinović u njemu su videli snažan karakter, dobio je delikatne dužnosti.

Mehmedbašić se, kao i njegov prijatelj Golubić, izjašnjavao kao Srbin musliman, što je bilo neuobičajeno za to vreme i dodatno je osnaživalo njegovu odlučnost u borbi za slobodu svih Srba, bez obzira na vjeru.

Pokušaj atentata na Oskara Poćoreka

Krajem 1913. godine, Danilo Ilić je prilikom susreta sa srpskim kapetanom i sabratom u Užicu preporučio prestanak izgradnje revolucionarne organizacije i prelazak na direktnu akciju protiv Austrougarske. Potom se sastao sa načelnikom Vojne obavještajne službe Srbije pukovnikom Dragutinom Dimitrijevićem „Apisom“, vođom "Crne ruke", da bi razgovarali o tome. Apisova desna ruka, srpski major Vojislav Tankosić, sazvao je sastanak o planiranju akcije u Tuluzu, u Francuskoj, a na pravoslavnu Novu godinu, Golubić je pozvao Mehmedbašića, koji je bio u Stocu, da odmah dođe na skup. Tokom ovog sastanka u januaru 1914. razgovaralo se o raznim mogućim austrougarskim ciljevima za atentat, uključujući Franca Ferdinanda, ali je odlučeno da se ubije guverner Bosne Oskar Poćorek.

Zavjeru za atentat su u Tuluzu organizovali Gaćinović i Golubić, a za zadatak je izabran Mehmedbašić.

Mehmedbašić je otišao iz Stoca sa 300 kruna pozajmljenih za finansiranje, a, prema sopstvenom priznanju, „željan da izvrši teroristički čin kako bi oživio revolucionarni duh Bosne“. Dobio je švedski nož sa otrovom i uputio se prema Sarajevu. U Dubrovnik je  stigao parobrodom, a zatim nastavio vozom.

Prema riječima Mehmedbašića, dok je putovao, policija je u vozu tražila lopova. Misleći da bi ga policija mogla progoniti, bacio je svoje oružje u nužnik.

Ipak, kada se pojavila informacija da će austrijski nadvojvoda Franc Ferdinand na Vidovdan doći u Sarajevo, "Crna ruka" se predomislila.

Sarajevski atentat

Nadvojvodina posjeta na srpski državni praznik doživljena je kao uvreda, te je Ilić pozvao Mehmedbašića i obavijestio ga 26. marta da je sada plan da se ubije nadvojvoda Franc Ferdinand i da treba da se sprema za novu operaciju.

Mehmedbašić je tokom razgovora o atentatu rekao da će se „pola Bosne i Hercegovine uključiti u zavjeru, a druga polovina će odobravati sve što radimo“.

Dana 28. juna 1914. godine, sedmorica mladića iz "Mlade Bosne" rasporedila su se duž ulice koja je vodila ka sarajevskoj Gradskoj vijećnici. Plan je bio jednostavan: ko prvi uoči automobil sa nadvojvodom, taj prvi puca. Povorka je prošla pored prvog atentatora, Mehmedbašića. Danilo Ilić ga je postavio ispod bašte kafane Mostar, pored austrougarske banke i naoružao bombom, ali Mehmedbašić je izgubio strpljenje i nije reagovao.

Kasnije je tvrdio da je u blizini stajao policajac i da bi intervenisao da mu je uzeo granatu.

„Kolona se polako približavala, ja sam u džepu odvrnuo kapicu sa bombe i trebalo je da se sagnem i udarim o kaldrmu prije nego je bacim. U tom momentu policajac koji je stajao u mojoj blizini se okrenuo i pogledao me. Ukočio sam se od straha, paralizovao, i kolona je prošla. Osjećao sam da me đed gleda odozgo i očekuje osvetu“, rekao je godinama kasnije o tom događaju Mehmedbašić.

Mehmedbašić je imao sreće da, za razliku od mnogih svojih saboraca, izbjegne hapšenje i pobjegne u Crnu Goru, gdje se pridružio srpskoj vojsci. Do 1916. godine, nosio je čin potporučnika i nalazio se sa srpskom vojskom u planinama Albanije.

Saznavši da se Mehmedbašić nalazi u Nikšiću, austrougarske vlasti su pozvale crnogorske vlasti da ga uhapse i predaju njima. Jovan Plamenac je rekao da je crnogorska vlada dala stroga naređenja za hvatanje Mehmedbašića, ali je austrougarsku diplomatiju obavijestila da crnogorska vlada nema namjeru da ga preda ako ga zarobe, već da će mu suditi crnogorski sud.

Mehmedbašića su 12. jula uhapsile crnogorske vlasti, ali dva dana kasnije pobjegao je iz nikšićkog zatvora. Tvrdilo se da ga je crnogorska vlast sakrila i poslala preko planine Čakor u Srbiju, a austrougarske vlasti su osumnjičile crnogorski dosluh u njegovom bjekstvu i uhapsile žandarme koji su čuvali Mehmedbašića.

Solunski proces

Mehmedbašić je optužen da je učestvovao u navodnoj zavjeri za ubistvo srpskog regenta Aleksandra 1916. godine.

Regent Aleksandar i njemu lojalni oficiri su neko vrijeme planirali da se otarase vojne klike na čelu sa Apisom koja je predstavljala političku prijetnju Aleksandrovoj moći. Dana 15. marta 1917. godine, Apis i njemu lojalni oficiri bili su optuženi po raznim lažnim optužbama od strane srpskog vojnog suda na Solunskom frontu pod francuskom kontrolom - poznat kao Solunski proces.

Za vrijeme boravka glavnine srpske vojske na Solunskom frontu, regent Aleksandar Karađorđević je izjavio svojim političarima da je pokušan atentat na njega dok se vozio u svojim kolima Solunom.

Apis i osam njegovih saradnika 23. maja osuđeni su na smrt, dok su dvojica, jedan od njih Mehmedbašić osuđeni na po 15 godina zatvora. Optužbe su na kraju smanjene, ostavljajući na snazi tri smrtne kazne, a među suđenim, svoje uloge u Sarajevu priznali su Apis, Ljubomir Vulović, Rade Malobabić i Mehmedbašić.

Tokom suđenja Mehmedbašić je rekao „U Srbiji sam svojim očima vidio Pijemont srpstva, ništa drugo nisam mogao da vidim...“ i da mu je idol „narodni guslar (pjesnik) koji pjeva srpske pjesme". Kasnije se pokazalo da je Mehmedbašić zapravo dokazao da je suđenje netačno, a izjava je ostala  upamćena kao svedočanstvo njegovog dubokog patriotizma.

Preživio je rat i dolazak srpske vojske u Bosnu i Hercegovinu, kog je nazvao „najsrećnijim danom u svom životu“. Mehmedbašić je smijenjen i pušten 1919. godine.

Nakon oslobađanja, Mehmedbašić se vratio u Sarajevo, gdje je nastavio život kao slobodan čovjek. Povratak u Sarajevo za njega je bio povratak na mjesto zločina, ali i mjesto gde je mogao da nastavi svoju borbu za slobodu, ovaj put kroz mirnodopske aktivnosti. Kralj Aleksandar ga je lično pomilovao i poklonio mu kuću na Ilidži, što je bio znak priznanja za njegovu borbu i lojalnost.

Smrt vječnog revolucionara

Tokom Drugog svjetskog rata, Mehmedbašić je ponovo postao meta, ovog puta ustaških snaga. Uhapšen je i mučen, a preminuo je 29. maja 1943. godine od posljedica torture.

Iako je želio da bude sahranjen u Vidovdanskoj kapeli sa Gavrilom i ostalim mladobosancima Srpska pravoslavna crkva to nije mogla blagosloviti zbog Muhamedovog islamskog ispovjedanja.

Sahranjen je u muslimanskom groblju Butmir, najbližem Vidovdanskoj kapeli, a svoje srpsko opredjeljenje posvjedočio je i odabirom imena za svoju djecu, Zoran, Nada, Vladimir i Velimir.

Istočna Ilidža čuva sjećanje na Muhameda Mehmedbašića

Danas, u Hercegovini, malo toga podsjeća na ovog velikog rodoljuba, ali njegova priča ostaje kao svjedočanstvo o hrabrosti i neustrašivosti u borbi za slobodu.

Ipak, sjećanje na istorijski značaj Muhameda, ali i njegovog sina Vladimira Mehmedbašića čuva opština Istočna Ilidža, u kojoj su dobili ulicu, na području Veljina, u novoizgrađenom dijelu između Dobrinje 4 i TC „Bingo“.

Odbornici Skupštine opštine Istočna Ilidža na sjednici koja je održana u julu 2022. godine usvojili su odluke o dodjeljivanju naziva ulicama. Tada je odlučeno da ulicu u ovoj opštini dobiju otac i sin, Muhamed i Vlado Mehmedbašić.

- Muhamed i Vlado Mehmedbašić su posebno važni za sve Ilidžance. Muhamed je bio mladobosanac i revolucionar, a dr Vladimir Mehmedbašić čovjek koji je u najtežim danima rata dijelio sudbinu svog naroda. Pomogao je da u ratnom porodilištu u Srpskoj Ilidži na svijet dođe više od 2.000 beba - naveo je tada Marinko Božović, načelnik opštine Istočna Ilidža.