O pravoslavnom bratstvu, ratu i jednoj ljubavi koja je potrajala duže od života

Postoje istorijske priče koje se ne mogu u potpunosti razumjeti ako se posmatraju samo kroz datume, bitke, vojne jedinice i brojeve poginulih. Iza svakog rata nalaze se ljudi, njihove porodice, njihova vjerovanja i lični izbori, a ponekad se upravo u tim malim i naizgled sporednim ljudskim pričama nalazi najdublji smisao jednog vremena. Priču o ruskim dobrovoljcima koji su početkom devedesetih godina dolazili u Bosnu i Hercegovinu zato ne treba posmatrati samo kao priču o strancima koji su došli da učestvuju u jednom dalekom ratu, već i kao priču o jednom istorijskom trenutku u kojem su se, nakon raspada dvije velike države, Sovjetskog Saveza i Jugoslavije, ukrstili ratovi, ideologije, pravoslavna tradicija, slovenska bliskost i lične sudbine ljudi koji su u tim događajima tražili sopstveni smisao.

U pravoslavnom predanju čovjekov život nikada nije posmatran kao nešto što počinje i završava se samo u granicama jednog ovozemaljskog života. Odnos prema precima, molitva za upokojene, pamćenje porodičnog imena i poštovanje grobova predstavljaju važan dio pravoslavne kulture, u kojoj se smrt ne doživljava kao potpuno brisanje čovjeka iz života njegovih najbližih. U tom svijetu posebno mjesto ima i bračna zajednica, jer ljubav muža i žene nije samo trenutno osjećanje, već zajednički put koji obuhvata i vrijeme stradanja, starosti i smrti. Zato je u pravoslavnoj tradiciji sasvim prirodna želja supružnika da, nakon života provedenog zajedno, i u smrti počivaju jedno pored drugog.

Upravo u toj jednostavnoj ljudskoj želji počinje jedna neobična priča koja će nas odvesti sa obala Neve i iz Sankt Peterburga, preko ratišta Pridnjestrovlja i Abhazije, sve do istočne Bosne i seoskog groblja na Hreši.

Aleksandar i Tamara

Aleksandrov Igorovič Aleksandar bio je Rus iz Sankt Peterburga, ataman Nevskog kozačkog sela. Njegova uloga atamana je bila i upravna i vojna. Predstavljao je zajednicu, brinuo o lokalnom poretku, sazivao zbor, a u starijim vremenima ataman je imao i komandne dužnosti. Aleksandrov Igorovič Aleksandar bio je veteran Pridnjestrovlja i Abhazije, komandant ruskog interventnog odreda, koji je početkom devedesetih godina već imao iskustvo života u uslovima oružanog sukoba. Aleksandrov je, kao i mnogi ljudi njegove generacije, već bio ušao u svijet u kojem su granice između vojničke službe, dobrovoljnog ratovanja i ličnog uvjerenja postajale isprepletene.

Kada je 1992. godine izbio rat u Bosni i Hercegovini, Aleksandrov je došao u Republiku Srpsku kao ruski dobrovoljac i sa svojim odredom djelovao najprije u istočnom dijelu Bosne, uključujući Skelane, a potom i u rejonu Hreše, gdje je ruska grupa bila u sastavu Prve romanijske brigade Vojske Republike Srpske. Za čovjeka koji je već prošao kroz Pridnjestrovlje i Abhaziju, rat u Bosni nije bio prvo suočavanje sa opasnošću, ali je bio nova zemlja, novi ljudi i nova linija fronta na kojoj će provesti posljednje mjesece svoga života. Aleksandrov je poginuo 21. maja 1993. godine u rejonu Borija, tokom izviđačkih aktivnosti, kada je stradao od mine. Sahranjen je na groblju u selu Hreša, gdje je njegov grob ostao da svjedoči o čovjeku koji je došao iz daleke Rusije i čiji je život završen daleko od mjesta u kojem je rođen.

Spemenik palim borcima na Hreši, prvo ime na spomeniku Aleksandr Aleksandrov

Tu bi, uobičajeno, jedna ratna biografija bila završena: ime, datum rođenja, vojni put, datum pogibije i mjesto sahrane. Međutim, priča o Aleksandru Aleksandrovu dobila je neobičan nastavak nakon više od 30 godina, kada je 2024. godine preminula njegova supruga Tamara, koja je, prema svjedočenjima o njenoj posljednjoj želji, zatražila da bude sahranjena pored svoga muža. Tako je Tamara, nakon više od tri decenije razdvojenosti, sahranjena pored Aleksandra na groblju na Hreši.

Aleksandr i Tamara Aleksandrov

U toj činjenici nema ničeg spektakularnog u uobičajenom smislu riječi, ali upravo zato ona ima posebnu snagu. Žena koja je decenijama živjela bez svoga muža, koji je svoj život završio daleko od kuće, na kraju je izabrala da počiva tamo gdje je on sahranjen. Za Tamaru je, izgleda, veza sa Aleksandrom bila nešto što nije prestalo njegovom smrću. Njena želja da počiva pored supruga pokazuje jednu vrstu bračne vjernosti koju je u savremenom vremenu sve teže objasniti ljudima naviknutim na brzinu života i lakoću kojom se odnosi prekidaju.

I tako je jedan ruski dobrovoljac koji je došao u Bosnu da ratuje, više od trideset godina nakon svoje smrti, ponovo dobio društvo svoje supruge, ovoga puta ne u svom domu i ne u Rusiji, već na malom groblju u Hreši.

Supruga Tamara u obilasku mjesta pogibije supruga, Hreša 2003. godine

Vrijeme raspada

Da bismo razumjeli kako su ljudi poput Aleksandra Aleksandrova uopšte stigli u Bosnu, potrebno je vratiti se nekoliko decenija unazad, u vrijeme kada se pred očima njihove generacije raspadao poredak koji je izgledao trajnije nego što se kasnije pokazalo.

Početkom devedesetih godina raspadali su se i Sovjetski Savez i Jugoslavija, dvije velike federalne države koje su decenijama određivale političku kartu istočne Evrope. Njihov raspad nije donio samo stvaranje novih država i promjenu granica, već i niz oružanih sukoba koji su veliki broj ljudi prvi put uveli u svijet rata.

Jedan od tih sukoba bio je rat u Pridnjestrovlju, koji je izbio nakon raspada Sovjetskog Saveza i u kojem su se sukobile snage moldavske države sa snagama Pridnjestrovske Moldavske Republike. Glavni uzrok sukoba bio je strah ruskog stanovništva Pridnjestrovlja od moldavskog nacionalizma, približavanja Rumuniji i mogućeg gubitka veza sa Rusijom. Iako su sukobi počeli još 1990–1991, glavni rat trajao je od marta do 21. jula 1992. godine, kada je potpisano primirje koje je praktično zamrznulo sukob.

Za ljude koji su tamo stekli prvo ratno iskustvo, Bosna je ubrzo postala nova tačka na karti.

Zašto su Rusi dolazili da ratuju na strani Srba?

Na pitanje zbog čega su ruski dobrovoljci dolazili da ratuju u Bosni ne postoji jedan odgovor koji bi obuhvatio sve ljude koji su se pojavili na srpskoj strani. Njihovi motivi bili su različiti i kretali su se od pravoslavne i slovenske solidarnosti do političkih i ideoloških uvjerenja, želje za novim ratnim iskustvom, avanturizma, ali i ličnih razloga koji su ponekad imali malo veze sa samom Bosnom.

Ipak, kod značajnog dijela dobrovoljaca postojalo je uvjerenje da su Srbi i Rusi, i pored različite istorije i državnih granica, bliski narodi koje povezuju pravoslavna vjera, slovensko porijeklo, kulturna tradicija i dugo istorijsko pamćenje. U ruskoj kulturi postojala je i snažna svijest o istorijskim vezama sa Srbima, a raspad Sovjetskog Saveza i osjećaj slabosti i poniženja koji je kod mnogih Rusa pratio devedesete godine dodatno su uticali na način na koji su pojedini posmatrali ratove koji su se vodili na prostoru bivše Jugoslavije.

Neki su u dolasku u Bosnu vidjeli priliku da pomognu narodu koji su smatrali bratskim, neki su smatrali da na taj način ispravljaju ono što su doživljavali kao rusko napuštanje Srba, dok su drugi jednostavno nastavljali način života koji su već upoznali na ratištima bivšeg Sovjetskog Saveza.

Rat, međutim, nije uvijek samo pitanje ideala. Čovjek može u njega ući iz jednog razloga, a ostati zbog sasvim drugog. Za nekoga ko je već prošao kroz rat, povratak u civilni život može biti teži nego što se sa strane čini, jer su pravila fronta, ma koliko surova bila, jednostavnija od složenosti civilnog života: postoje saborci, postoji zadatak, postoji opasnost i postoji jasna svijest o tome šta čovjek treba da uradi.

Zbog toga su neki veterani Pridnjestrovlja i drugih postsovjetskih ratišta u Bosnu došli gotovo odmah nakon što su tamošnje borbe završene.

Prvi ruski dobrovoljci

Ruski dobrovoljci u Bosni nisu predstavljali veliku organizovanu vojsku, niti su ikada postojale hiljade ruskih boraca koji bi samostalno činili neku veliku formaciju. Njihov stvarni broj bio je znatno manji od brojki koje su se tokom rata pojavljivale u političkim izjavama i medijskim izvještajima, a najveći broj njih djelovao je u malim grupama koje su se priključivale različitim srpskim jedinicama.

Prvi ruski dobrovoljački odred formiran je u Hercegovini u septembru 1992. godine, a njegovo jezgro činila je grupa ljudi koja je stigla iz Sankt Peterburga. Odred je brojao tek nešto više od desetak ljudi i nije dugo postojao kao samostalna formacija. Nakon toga formirane su i druge grupe.

U novembru 1992. godine kod Višegrada se pojavio Drugi ruski dobrovoljački odred, poznat kao „Carski vukovi“, čije su jezgro činili dobrovoljci sa iskustvom iz Pridnjestrovlja. Njihov broj nikada nije bio veliki, ali su zbog načina na koji su korišteni, uglavnom kao pokretne izviđačke i udarne grupe, ostavljali utisak kod srpskih neprijatelja veće brojnosti i snage nego što su je zaista imali.

Početkom 1993. godine na prostor istočne Bosne stigle su i kozačke grupe, među kojima je bila i takozvana Prva kozačka stotina. Kozaci su u ruskoj istoriji predstavljali poseban vojnički i društveni sloj, snažno povezan sa pravoslavnom vjerom, vojnom tradicijom i odbranom granica Ruske imperije, pa je njihovo pojavljivanje u Bosni imalo i određenu simboličku težinu.

U istočnoj Bosni, na prostoru oko Višegrada, Skelana i kasnije Sarajeva, tako se postepeno stvorio mali, ali prepoznatljiv krug ruskih dobrovoljaca koji su bili uključeni u različite srpske jedinice.

Zaglavak

Dana 12. aprila 1993. godine, počela je bitka na uzvišici Zaglavak, u istočnoj Bosni. Jedinice Vojske Republike Srpske i ruskih dobrovoljaca koje su kontrolisale uzvišicu izdržale su u tom teškom boju tešku vatru i odbile juriše nadmoćnijih neprijateljskih snaga.

Aprilska bitka iz 1993. godine na uzvišici Zaglavak predstavlja okršaj malih razmjera, ali je duboko simbolična: dva bratska pravoslavna naroda, Srbi i Rusi, tu su rame uz rame odbili napade muslimanskih snaga, podržanih od Zapada. Srpski vojnici iz Goraždanske brigade bili su već izmoreni i pretila je opasnost da će se povući jer nisu mogli više da zadrže napade muslimana. Tada su stigli Rusi koji su donijeli novu snagu i svojim žrtvovanjem spriječili su da Zaglavak padne u ruke muslimana, što bi vjerovatno dovelo do pada Višegrada.Ova bitka predstavlja primjer slovenskog borbenog bratstva. Muslimanske formacije su ubrzo poslije bitke istjerane iz tog dijela Bosne. Danas se sa uzvišica Zaglavak, kao i prije, ponosno uzdiže nad dolinom Drine, i taj kraj je unutrašnja teritorija Republike Srpske, neprijateljske snage se tu nikada više nisu vratile.

U tim borbama poginula su trojica ruskih dobrovoljaca — Vladimir Sofanov, Dmitrij Popov i Konstantin Bogoslovski — dok je više ljudi ranjeno.

Zaglavak je tako ostao upamćen kao jedan od simbola ruskog dobrovoljačkog učešća u ratu u Bosni i Hercegovini, jer je na tom mjestu postalo vidljivo ono što je zapravo predstavljalo suštinu njihovog dolaska: male grupe ljudi, daleko od svojih domova, priključivale su se srpskim jedinicama i prihvatale rizik koji je sa sobom nosio život na frontu.

Aleksandrov u Skelanima i na Hreši

U to vrijeme, Aleksandrov je sa svojom grupom djelovao i u Skelanima, na području koje je bilo izloženo borbama sa muslimanskim snagama iz srebreničkog područja. Njegovo prethodno vojno iskustvo učinilo ga je jednim od iskusnijih ruskih dobrovoljaca, a njegov odred je bio uključen u borbe i aktivnosti na terenu gdje je bilo potrebno poznavati ne samo vojničku taktiku već i složenu planinsku geografiju istočne Bosne.

Nakon perioda provedenog u Skelanima, Aleksandrov je sa svojim ljudima došao da ratuje na Hrešu, gdje su ruski dobrovoljci djelovali u okviru Prve romanijske brigade. Za njih je rat u Bosni do tada već postao svakodnevica, a mjesta koja su im u početku bila potpuno nepoznata postala su dio njihovog vojničkog života.

Ruski dobrovoljci u Skelanima

A onda je došao 21. maj 1993. godine. Tog dana Aleksandrov je poginuo u rejonu Borija, stradavši od mine tokom izviđačke aktivnosti. Čovjek koji je već imao iskustvo rata u Pridnjestrovlju i Abhaziji, koji je preživio brojne opasnosti i došao hiljadama kilometara daleko od svog doma, svoj život je završio na jedan od najtipičnijih načina za rat koji se vodio u bosanskim planinama, od mine koju nije bilo moguće vidjeti. Sahranjen je na seoskom groblju na Hreši.

Spomenik palim borcima na Hreši

Ruski dobrovoljci poslije 1993. godine

Dobrovoljci su nastavili dolaziti i tokom narednih godina, takođe u manjem broju i sve češće kao pojedinci koji su se priključivali već postojećim srpskim jedinicama.

Tokom 1994. godine formiran je i treći ruski dobrovoljački odred, a pojedini Rusi su kasnije djelovali u okviru srpskih jedinica kao što su „Bijeli vukovi“. Važno je naglasiti da „Bijeli vukovi“ i „Carski vukovi“ nisu bili ista formacija: prvi su bili srpska jedinica veličine čete, dok su drugi bili ruski dobrovoljački odred veličine voda i nisu postojali u isto vrijeme.

Kako je rat prelazio u sve izraženiju fazu rovovskog ratovanja, a putovanje iz Rusije postajalo sve složenije, broj dobrovoljaca se postepeno smanjivao. Ljudi su dolazili na nekoliko mjeseci, a zatim se vraćali u Rusiju, dok su pojedinci ostali gotovo do samog kraja rata.

Među njima je bilo ljudi različitog obrazovanja i različitih životnih puteva, što pokazuje da se ruski dobrovoljci ne mogu svesti na jednu vrstu ljudskog karaktera. Bilo je veterana, oficira, avanturista, ideologa, ljudi koji su već bili navikli na rat, ali i onih koji su u Bosnu došli prvi put u životu da bi pomogli narodu koji su doživljavali kao blizak i bratski.

Poslije rata

Prema važećoj evidenciji, na ratištima u Bosni i Hercegovini poginulo je 37 ruskih dobrovoljaca. Kada se rat završio, većina ruskih dobrovoljaca vratila se u Rusiju, gdje su pokušavali da nastave život koji je za mnoge od njih već bio trajno promijenjen. Neki su se zaposlili u bezbjednosnim strukturama, neki u drugim zanimanjima, dok su drugi nastavili da žive na marginama civilnog društva, noseći sa sobom iskustva koja je bilo teško prenijeti u običan mirnodopski život.

Ratne priče često vremenom postanu mitovi, a brojevi i događaji počnu da žive svoj život nezavisno od istorijskih činjenica. Tako su i rusko učešće u ratu u Bosni različite strane vremenom predstavljale na različite načine, od priča o hiljadama ruskih boraca do potpunog umanjivanja njihovog prisustva. Stvarnost je, po svemu sudeći, bila znatno jednostavnija: ruskih dobrovoljaca nije bilo mnogo, ali su se pojavljivali u malim, pokretnim i često vrlo aktivnim grupama, zbog čega je njihovo prisustvo na frontu ponekad izgledalo brojnije nego što je zaista bilo.

Njihov stvarni vojni značaj zato ne treba mjeriti samo brojem ljudi, već i činjenicom da su neki od njih bili iskusni veterani ranijih ratova, sposobni da svoje iskustvo prenesu na novo ratište.

Grob na Hreši

Kada se sve ostavi po strani, broj dobrovoljaca, jedinice, operacije i ratne karte, ostaje jedna jednostavnija priča. Aleksandar je došao iz Rusije u Bosnu, ratovao sa srpskim jedinicama i poginuo 1993. godine. Sahranjen je na Hreši, daleko od Sankt Peterburga i svoga doma. Trideset jednu godinu kasnije, njegova supruga Tamara je umrla. I nije tražila da bude sahranjena u Rusiji. Tražila je da bude pored njega. Tako je 2024. godine sahranjena na istom groblju.

Grob Aleksndra Aleksandrova i supruge Tamare Aleksandrovne

U toj slici ima nečega što nadilazi samu istoriju ruskih dobrovoljaca i rata u Bosni. Jer ako se rat posmatra kroz vojne karte, ljudi postaju brojevi, a njihove sudbine dijelovi statistike. Ako se, međutim, posmatra kroz porodicu, onda postaje jasno da svaki poginuli čovjek iza sebe ostavlja nekoga ko nastavlja da živi sa njegovim imenom i uspomenom.

Tamara je tu uspomenu nosila više od trideset godina. A kada je došao njen kraj, izabrala je da bude tamo gdje je bio njen muž. Zato je možda upravo njihova priča najbolji način da se pamti motiv i učešće ruskih dobrovoljaca u Republici Srpskoj. Ne pričom o oružju, već pričom o čovjeku; ne pričom o broju poginulih, već o jednom imenu; ne pričom o ratu, već o onome što je ostalo nakon njega.

Na groblju u Hreši danas počivaju jedno pored drugog. On, ruski dobrovoljac koji je poginuo 1993. godine. Ona, žena koja mu se pridružila više od tri decenije kasnije.

Između njihovih smrti stao je čitav jedan život, kao i više od trideset godina istorije, ali njihovo posljednje mjesto počinka ostalo je isto. I možda je upravo to najjednostavnija slika vjernosti: da čovjek, kada više ništa ne može da promijeni, ipak može da izabere gdje će počivati.

Tamara je izabrala Hrešu. Izabrala je mjesto gdje je počivao Aleksandar. Iza njih je ostao sin Aleksije, koji je završio Filozofski fakultet Univerziteta u Istočnom Sarajevu i koji živi u Rusiji.

I tako se, poslije više od trideset godina, jedna ratna priča pretvorila u nešto sasvim drugo,  u priču o pamćenju, pravoslavnoj vjeri, porodici i ljubavi koja je nadživjela čovjeka koji je u Bosni ostavio svoj život.